Anazitisi Nosokomeia Thessalonikis Epikoinwnia Thessgiatro
Eggrafi Melwn  Oroi Xrisis Thessgiatro  Oroi Xrisis

Ο Πόντος την περίοδο της Τουρκοκρατίας

Χάρτης της διεκδικούμενης Δημοκρατίας του Πόντου, 1918-1922.
 
Μετά την κατάληψη της Τραπεζούντας (1461) και της περιοχής του Πόντου συντελείται μια ανακατάταξη πληθυσμιακή, κοινωνική, οικονομική. Πολλοί είχαν χάσει τις γαίες που κατείχαν, πολλοί μετοίκησαν και μετανάστευσαν αλλού. Με την ουδέτερη και μάλλον ευμενή συμπεριφορά των πρώτων Οθωμανών σουλτάνων απέναντι στους Έλληνες χριστιανούς, μετά την ερήμωση μια νέα ζωή οικοδομείται. Ύστερα από την εξασφάλιση των ανατολικών συνόρων (1639 ειρήνη του Σεχάμ) και τη μετατόπιση του ενδιαφέροντος του τουρκικού κράτους προς τη Δύση, οι Έλληνες Πόντιοι ζουν περίοδο τρομοκρατίας εκ μέρους των τοπικών Οθωμανών τιμαριούχων (ντερεμπέηδων). Η λύση είναι η μετοικεσία σε μεταλλοφόρες περιοχές και η μετανάστευση.
 
Μεταβυζαντινή μικρογραφία που εικονίζει βίαια μετοικεσία Ελλήνων του Πόντου,
κατά την πρώτη περίοδο της Τουρκοκρατίας.
 
Η γεωγραφική διμορφία (παραλιακός, μεσόγειος - ορεινός Πόντος) καθορίζει για τους χριστιανούς κατοίκους καταπιεστικά μέτρα στον παραλιακό, ευνοϊκές διατάξεις στον ορεινό· στυγνή βία και τυραννία στον παραλιακό και κάποια ελευθερία και ασφάλεια στον ορεινό. Τον 19ο αι. συμβαίνουν γεγονότα πολεμικά (η ελληνική επανάσταση του '21, οι ρωσοτουρκικοί πόλεμοι του 1828-29 και του 1877-78, ο ελληνοτουρκικός πόλεμος του 1897) και αναγγέλλονται φιλελεύθερα μέτρα (Τανζιμάτ 1839, Χάτι Χουμαγιούν 1856, Σύνταγμα του 1876, Σύνταγμα Νεότουρκων 1909). Έτσι μέχρι το 1840 συνεχίζεται η προηγούμενη τραγική κατάσταση, ενώ μεταγενέστερα, τουλάχιστον στις επίσημες διακηρύξεις και στην επίσημη συμπεριφορά του οθωμανικού κράτους, πρυτάνευε μια κάποια παραδοχή για την ελεύθερη ύπαρξη και τη δραστηριότητα των ραγιάδων, παρ' ότι το επίσημο κράτος δεν ήθελε πάντοτε (χωρίς να το ομολογεί) την ευημερία και την ελεύθερη δράση των χριστιανών. Αυτό το τελευταίο έγινε περισσότερο εμφανές μετά το 1908 και μέχρι το 1922, όπου οι Βαλκανικοί Πόλεμοι (οι Έλληνες Πόντιοι της Μ. Ασίας και της διασποράς προσέφεραν οικονομική βοήθεια στην Ελλάδα για τους εθνικούς αγώνες, ενώ μερικοί από αυτούς κατατάχθηκαν ως εθελοντές στον ελληνικό στρατό) και ο Α' Παγκόσμιος Πόλεμος δημιουργούσαν στους Τούρκους επίσημους και ανεπίσημους παράγοντες την καχυποψία προς τους Έλληνες χριστιανούς, την μεμψιμοιρία για τη δράση τους, το φθόνο για την οικονομική τους ευμάρεια και την εκδικητικότητα απέναντι στους ραγιάδες, τους οποίους έπρεπε να παραδέχονται ως ίσους με αυτούς.
 

Η ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΕΞΟΥΣΙΑ - Ο ΑΦΕΝΤΗΣ

Μετά το 1472, την κατανίκηση του Ουζούν Χασάν, το οθωμανικό κράτος αγωνίζεται κατά της Περσίας. Δύο αιώνες θα έχει στραμμένη την προσοχή του για λόγους ασφαλείας και στρατηγικούς στα ανατολικά σύνορα. Έτσι εξηγείται η σχεδόν ευμενής συμπεριφορά των Οθωμανών σουλτάνων μέχρι τις αρχές του 17ου αι. απέναντι στους ραγιάδες των ανατολικών επαρχιών και ιδιαίτερα του μικρασιατικού Πόντου. Μετά την ειρήνη του Σεχάμ (1639) σχεδόν ολόκληρη η στρατιωτική προσπάθεια του οθωμανικού κράτους μετατοπίζεται στη Δύση. Το κενό της ουσιαστικής κρατικής εξουσίας στην Ανατολή και στον Πόντο έρχεται να αναπληρώσει ο θεσμός των τοπικών Οθωμανών τιμαριούχων με τους ντερεμπέηδες, ιδίως στον παραλιακό Πόντο, και τους εμινέδες στο μεσόγειο και ορεινό. Βέβαια τον Πόντο διοικούσε από την αρχή της Τουρκοκρατίας ο Οθωμανός διοικητής, ο πασάς της Τραπεζούντας, του Πόντου. Και ενώ στην πρώτη περίοδο είχε εξουσία και επέβαλε την εξουσία αυτή και στους Τούρκους υπηκόους και στους ραγιάδες, στα κατοπινά χρόνια δεν είχε τη δύναμη να την επιβάλει στους τοπικούς Οθωμανούς τιμαριούχους. Μόνο στην τελευταία χρονικά περίοδο (1820 -1922), μετά την υποταγή των ντερεμπέηδων στην κεντρική εξουσία, ο γενικός διοικητής της Τραπεζούντας αποκτά περισσότερη δύναμη και περισσότερη εξουσία επάνω τους, προσπαθώντας να καταπολεμήσει τις αυθαιρεσίες τους και κατά των ραγιάδων. Στα χρόνια πάλι του 20ού αι., μετά την επανάσταση των Νεότουρκων, ο πασάς της Τραπεζούντας δεν είναι παρά εκπρόσωπος του κέντρου, το οποίο κατευθύνεται από τους Νεότουρκους. Και η πολιτική των Νεότουρκων, παρά τις διακηρύξεις τους, ήταν ο εκτουρκισμός του τουρκικού κράτους με οποιοδήποτε τρόπο. Ο ντερέμπεης, φύλακας της ασφάλειας και της τάξης του κράτους είχε απόλυτη εξουσία στην περιοχή που κατείχε. Η αυθαιρεσία και η σκληρότητα του υπερέβαινε κάθε μέτρο.
 
Εκδρομείς με παϊτόνια στο δρόμο προς το Σοούκ Σου, το περίφημο θέρετρο σε κατάφυτο λόφο, 5 χλμ. Ν.Δ. της Τραπεζούντας, με τις μεγαλοπρεπείς βίλες των ευπόρων Τραπεζουντίων. Στην πρώτη άμαξα διακρίνεται ο τραπεζίτης Καπαγιαννίδης και καβάλα στο άλογο ο Αδάμ Θεοφύλακτος. 1913. (Φωτ.: Αρχείο Α. Θεοφύλακτου).
 
Στην Τραπεζούντα και στην περιοχή του παραλιακού Πόντου υπήρχαν πάνω από 15, που πολλές φορές έρχονταν σε σύρραξη μεταξύ τους, πράγμα που πλήρωναν οι ραγιάδες. Οι φόροι που εισέπρατταν οι ντερεμπέηδες ήταν πολύ υψηλότεροι από εκείνους που ζητούσε το κράτος και οι βιαιοπραγίες τους εναντίον των χριστιανών πρωτοφανείς. Οι ντερεμπέηδες εξουσίαζαν και νέμονταν όλες τις πλούσιες γαίες του Πόντου, και του παράλιου και του μεσόγαιου, εκτός από τα τμήματα που υπάγονταν στα μεταλλεία. Μετά το Τανζιμάτ (1839) και τα μεταγενέστερα νομοθετικά μέτρα για τους χριστιανούς υπηκόους θα μειωθεί σε πολύ μεγάλο ποσοστό η εξουσία των ντερεμπέηδων.
 
Μέχρι το 1922 καταγράφονται βιαιότητες εκ μέρους των τοπικών οθωμανικών αρχόντων. Αρκετές φορές οι πασάδες της Τραπεζούντας θα καταβάλουν ειλικρινείς προσπάθειες, σπάνια όμως θα επιτύχουν. Τελείως διαφορετική ήταν η συμπεριφορά των εκπροσώπων της κεντρικής εξουσίας στις μεταλλοφόρες περιοχές, των εμινέδων. Τα μεταλλεία όπως και τα έσοδα τους υπάγονταν απευθείας στην κεντρική εξουσία και σε κανέναν δεν επιτρεπόταν να παρέμβει στην απόλυτη δικαιοδοσία του εμινέ. Τα προνόμια που είχαν οι μεταλλωρύχοι ώθησαν μέχρι τα τέλη του 18ου αι. πολλούς Έλληνες να μετοικήσουν στον ορεινό και μεταλλοφόρο Πόντο. Και πάλι ύστερα όταν τα μεταλλεία θα παρακμάσουν θα κατευθυνθούν ή προς τον παράλιο Πόντο ή στις περιοχές της νοτίου Ρωσίας και του Καυκάσου. Η εναλλαγή αυτή στα 1650-1800 θα διασώσει σε ικανοποιητικό ποσοστό τους καταπιεζόμενους Έλληνες χριστιανούς του Πόντου.
 

Ο ΥΠΟΔΟΥΛΟΣ - Ο ΕΛΛΗΝΑΣ ΡΑΓΙΑΣ

Η ζωή των Ελλήνων χριστιανών κατά την Τουρκοκρατία στον Πόντο ήταν σχεδόν πάντοτε χωρίς ασφάλεια, χωρίς βεβαιότητα, κάτω από αυθαίρετη, τυραννική και σκληρή εξουσία. Ο χριστιανός έπρεπε να φανερώνει πάντοτε ότι ήταν ραγιάς. Στην ενδυμασία, στην υπόδηση, στους δημόσιους χώρους (στο δημόσιο λουτρό), στο δρόμο (παραχωρούσε την άκρη του δρόμου στον Τούρκο και ο ίδιος βάδιζε στη μέση του δρόμου όπως τα ζώα), έπρεπε να ικανοποιεί κάθε επιθυμία του αφέντη, μερικές φορές ακόμη και αν προσέβαλε την οικογενειακή του τιμή, πλήρωνε επηυξημένους φόρους.
 
Οι τελευταίες -ελάχιστες- απόφοιτες του Παρθεναγωγείου Τραπεζούντας το 1921, ένα χρόνο πριν από την καταστροφή. Στα χρόνια της ακμής οι μαθήτριες του Κεντρικού Παρθεναγωγείου και των παραρτημάτων του, ήταν πάνω από πεντακόσιες. (Φωτ.: Αρχείο Α. Θεοφύλακτου).
 
Oι εκκλησίες του ήταν χαμηλές χωρίς καμπάνες, το σπίτι του μονώροφο χωρίς εξωτερικά στολίδια. Αυτά ίσχυαν έως και την περίοδο 1820-1922, όπου, παρά τις επανειλημμένες διαδοχικές φιλελεύθερες διακηρύξεις του επίσημου οθωμανικού κράτους, εξακολουθούσε ο ραγιάς να μην μπορεί να αντισταθεί σε ενέργειες κατά της ζωής και της περιουσίας του πάντοτε από τους ανεπίσημους παράγοντες του κράτους και μερικές φορές και από το επίσημο κράτος. Η αντίδραση των Ελλήνων, ιδίως στα χρόνια του Α' Παγκοσμίου Πολέμου με τη συγκρότηση ανταρτικών ομάδων, δεν απέδωσε τα αναμενόμενα αποτελέσματα από έλλειψη βοήθειας σε υλικά μέσα αλλά και σε έμψυχο υλικό. Στα χρόνια 1918-20 καταβλήθηκε προσπάθεια για ένα αυτόνομο ποντιακό κράτος από τον Γ. Κωνσταντινίδη (Μασσαλία) και τους Ποντίους Ρωσίας, Καυκάσου, Κωνσταντινουπόλεως, Ελλάδας, κ.ά. Παρά τις προσπάθειες του μητροπολίτη Χρύσανθου στη Δυτική Ευρώπη να πείσει τους εκπροσώπους των Δυτικών Δυνάμεων το όλο σχέδιο για ένα αυτόνομο ποντιακό κράτος ματαιώθηκε. Έτσι οι Έλληνες του Πόντου και μετά την επανάσταση των Νεότουρκων, υπέστησαν σειρά ολόκληρη βίαιων μέτρων (εξορίες, κατάσχεση περιουσιών, εργατικά τάγματα, θανατώσεις), που οδηγούσαν στον αφανισμό.
 

ΠΛΗΘΥΣΜΟΣ

Στα 1520 ο συνολικός πληθυσμός του Πόντου υπολογίζεται σε 250.000. Από αυτούς οι 180.000 ήσαν Έλληνες χριστιανοί. Στην περίοδο 1461-1650 ο ελληνικός πληθυσμός, παρά τις αντίξοες συνθήκες (εξωμοσίες, εξορίες, διασπορά), αυξήθηκε κατά 30% περίπου. Μετά το 1650 έχουμε μια βίαιη αφαίμαξη του πληθυσμού που υπερβαίνει το 50%, ιδιαιτέρως εξαιτίας του εκμουσουλμανισμού. Εντούτοις ο πληθυσμός στον ορεινό Πόντο στην περίοδο 1650-1750 σχεδόν τριπλασιάζεται λόγω της μετακινήσεως του πληθυσμού (εξαιτίας της τρομοκρατίας των ντερεμπέηδων και για άλλους λόγους) από τον παράλιο στον ορεινό Πόντο. (Για την Γκιουμουσχανέ, την Αργυρούπολη, λέγεται ότι το 1750 είχε 60.000 κατοίκους). Στις αρχές του 19ου αιώνα διαπιστώνουμε μείωση και πάλι του συνολικού ελληνικού πληθυσμού στους 100-120.000, ενώ μετά το 1840 και μέχρι τα πρώτα χρόνια του 20ού αιώνα αυξάνει σημαντικά. Το 1865 φτάνει τις 260.000 (άλλος το 1870 τον υπολογίζει σε 330.000) και πριν από το 1909 σε 500-600.000. Στον αριθμό αυτό περιλαμβάνονται και πολλές χιλιάδες κρυπτοχριστιανών όπως και οι Έλληνες, που παρά τον γλωσσικό εκτουρκισμό τους, παρέμειναν προσδεδεμένοι στο εθνικό σύνολο.
 

ΔΙΑΣΠΟΡΑ

Η διασπορά των Ελλήνων του Πόντου είχε αρχίσει από τα τελευταία χρόνια του κράτους των Μεγάλων Κομνηνών (Μ.Κ.). Τότε πολλοί κατέφυγαν στις περιοχές Γεωργίας, Καυκάσου και νοτίου Ρωσίας. Η μετοικεσία και η μετανάστευση εντείνεται μετά την κατάκτηση του ποντιακού χώρου από τους Οθωμανούς. Πολλοί εξορίστηκαν ήδη από τον Μωάμεθ στη Θράκη και στην Κωνσταντινούπολη (ανάμεσα τους ο...
 
Σαμψούντα. Ο μητροπολιτικός ναός της Αγίας Τριάδας και δίπλα ένα από τα ελληνικά σχολεία. Στις αρχές του αιώνα οι 8.000 Έλληνες κάτοικοι του μεγάλου αυτού εμπορικού κέντρου, διέθεταν τέσσερα σχολεία όπου φοιτούσαν πάνω από 1.000 μαθητές. Σ' αυτά προστέθηκε το Τσινέκειο Γυμνάσιο που εγκαινιάστηκε το 1912. (Φωτ.: Συλλογή Α.Σ. Μαΐλλη).
 
...μοναχός Συμεών και μετέπειτα Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως (έτη 1466, 1471-74, 1482-85). Άλλοι κατέφυγαν σε περιοχές του ελλαδικού χώρου και στα νησιά του Αιγαίου, αλλά και στη Μάνη, όπου είχαν επικεφαλής Νικηφόρο, απόγονο Δαβίδ Μ.Κ. (Κατά την παράδοση ά-μέσος απόγονος του βασιλικού οίκου των Μ.Κ. δεν είχε επιζήσει μετά το 1472). Από τα μέσα του 17ου αι. με την πρόσκληση της Ρωσίας μεταναστεύουν στη μεσημβρινή Ρωσία. Αλλά και οι ρωσοτουρκικοί πόλεμοι ωθούν τους Έλληνες του Πόντου να καταφεύγουν στη Ρωσία. Από τα τέλη του 18ου αι. μέχρι το 1840 εξακολουθεί η έντονη μετανάστευση των Ελλήνων. Μετά το 1840 όμως μέχρι και τα πρώτα χρόνια του 20ού αι., η μετανάστευση μειώνεται με την κοινωνική, οικονομική και πολιτισμική ακμή των Ελλήνων του Πόντου. Στην ακμή αυτή συμβάλλουν και τα φιλελεύθερα μέτρα που λαμβάνει το οθωμανικό κράτος από το Τανζιμάτ (1839) έως το Σύνταγμα των Νεότουρκων το 1908 και το γεγονός ότι πολλοί Έλληνες του Πόντου επιζητούν ευνοϊκότερες συνθήκες μέσα στον ποντιακό χώρο, αφού ο βιοτικός αγώνας και στη Ρωσία και στον Καύκασο είναι δυσχερής.
 
H ποδοσφαιρική ομάδα του Ελληνικού Αθλητικού Ομίλου του Κολεγίου Ανατολία στη Μερζιφούντα, στις αρχές του αιώνα. Την εποχή της ακμής αθλητικές ομάδες και σωματεία, κυρίως ποδοσφαιρικά, ιδρύονται σε όλες τις πόλεις του Πόντου. Την επίδοση τους στο άθλημα αυτό οι Πόντιοι και οι άλλοι Μικρασιάτες μετέφεραν στην Ελλάδα μετά την Ανταλλαγή, δημιουργώντας πολυάριθμα προσφυγικά αθλητικά σωματεία. (Φωτ.; Συλλογή Α.Σ. Μαΐλλη).
 
Στο διάστημα όμως 1909-22 τα πολεμικά γεγονότα, η τρομοκρατία του επίσημου αλλά και του ανεπίσημου κράτους, η επιστράτευση στα εργατικά τάγματα και η ομαδική εξορία των Ελλήνων στο εσωτερικό της Μ. Ασίας ωθούν τους Έλληνες να μεταναστεύσουν κατά μάζες στη Ρωσία. Υπολογίζεται ότι πάνω από 300.000 μετανάστευσαν εκεί στο διάστημα αυτό. (Από τον ελληνικό αυτό πληθυσμό στη Ρωσία και Καύκασο, παρά τις διευκολύνσεις εκ μέρους του ρωσικού (σοβιετικού) κράτους, παρά τις καθημερινές ευνοϊκές για τον εκρωσισμό συνθήκες, παρά τη μετά το 1935 ομαδική μετατόπιση των Ελλήνων της νοτίου Ρωσίας, Γεωργίας και Καυκάσου προς το εσωτερικό, το 1989 η επίσημη σοβιετική στατιστική ανέγραφε ως Έλληνες, χωρίς ρωσική υπηκοότητα 300.000 περίπου. Νομίζουμε ότι είναι πειστική απόδειξη για τον μεγάλο αριθμό Ποντίων που μετανάστευσαν κατά την τελευταία περίοδο, ιδίως στις αρχές του 20ού αι.
 

ΕΚΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΙΣΜΟΣ

Δεν είναι πάντοτε επακριβώς γνωστές οι χρονολογικές και άλλες ενδείξεις του εκμουσουλμανισμού. Βίαιος αναγκαστικός εκμουσουλμανισμός δεν γινόταν επισήμως, εκτός από τους νέους και τις νέες που ευθύς μετά την κατάληψη της Τραπεζούντας και της περιοχής οδηγήθηκαν στα στρατιωτικά τάγματα ή στα χαρέμια των υψηλόβαθμων Οθωμανών και του σουλτάνου. Εκμουσουλμανισμός πολυάριθμου ελληνικού πληθυσμού έγινε στην περίοδο 1463-1650 στην περιοχή ανατολικά της Τραπεζούντας, στη Λαζία, και δυτικά στην Τόνια ή και στην περιοχή της Νικοπόλεως και της Κολωνείας. Στην αρχή της νέας περιόδου 1650-1820, τα δεινά της δουλείας, οι οικονομικές καταπιέσεις, η αγριότητα και ο φόβος επιδρομών ορισμένων φυλών (π.χ. των Λαζών), προωθούν τον εκμουσουλμανισμό σε ολόκληρο τον Πόντο. Εκμουσουλμανίζονται λοιπόν περιοχές δυτικά της Τραπεζούντας, Σούρμενα, Οφις, Ρίζαιο. Στον Οφι ολόκληρος ο πληθυσμός της περιοχής με τον επίσκοπο Αλέξανδρο έγιναν μουσουλμάνοι. Μετά το 1600 προσήλθαν στον μουσουλμανισμό αρκετοί από όλες τις περιοχές του Πόντου. Άλλοι όμως κράτησαν στα κρυφά τη θρησκευτική τους πίστη. Μα και αυτοί που την έχασαν, συνέχισαν να τρέφουν προς την παλιά τους θρησκεία ιδιαίτερο σεβασμό. Απόδειξη του εκμουσουλμανισμού χριστιανών είναι η μείωση των επισκοπών.
 
Στα τέλη του 17ου αι. υπάρχουν μόνο οι επισκοπές Τραπεζούντας, Κάνιος (Χαλδίας), Νεοκαισαρείας, Θεοδοσιουπόλεως και αυτές με ελαττωμένο αριθμό πιστών. Τότε μαρτύρησαν οι νεομάρτυρες: Ιορδάνης ο Τραπεζούντιος (1650), Συμεών ο Τραπεζούντιος χρυσοχόος (1653), Παρασκευάς ο δημογέρων Τραπεζούντας (1659), Ηλίας από το χωριό Κρυονέρι (1749). Τους άλλους, τους πολλούς, που μαρτύρησαν για τον εθνισμό και τη θρησκεία τους δεν τους ξέρουμε ονομαστί. Το ίδιο το Ισλάμ αλλά και το Τανζιμάτ (1839), το Χάτι Χουμαγιούν (1856), το Σύνταγμα του Μιτδάτ (1876) και τελευταία το Σύνταγμα των Νεότουρκων (1909) απαγόρευαν τον βίαιο εκμουσουλμανισμό. Τη διάταξη όμως αυτή οι τοπικοί Τούρκοι άρχοντες δεν την τηρούσαν πάντοτε.
 

ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΚΑI ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ

Η Εκκλησία στον ποντιακό χώρο, ακολουθώντας την παράδοση, προστάτευε και υπεράσπιζε τους χριστιανούς απέναντι στο οθωμανικό κράτος· κάθε μητροπολίτης, επίσκοπος ή αρχιερατικός επίτροπος προήδρευε στα κοινοτικά, επαρχιακά και ενοριακά συμβούλια των κοινοτήτων των ραγιάδων Ελλήνων· αντιμετώπιζε όπως και οι πιστοί καθημερινά απειλητικά και δύσλυτα προβλήματα, διοικητικά (π.χ. η μετατροπή της εκκλησίας του Αγίου Φιλίππου της Τραπεζούντας το 1665 σε μουσουλμανικό τέμενος), οικονομικά (οι μετοικεσίες, ο εκμουσουλμανισμός και οι συνεχείς αποικίσεις μεταλλωρύχων, ιδίως από τη Χαλδία σε άλλες περιοχές στερούσαν...
 
Τα περίφημα «εργατικά τάγματα» (αμελέ ταμπουρού) ή «τάγματα θανάτου», των οποίων υπήρξαν θύματα χιλιάδες χριστιανοί άνδρες κατά τη διάρκεια του Α Παγκοσμίου Πολέμου. Τα εργατικά τάγματα επινόησε η τουρκική διοίκηση για να μην οπλίσει τους στρατεύσιμους χριστιανούς, εκθέτοντας τους παράλληλα σε συνθήκες προσχεδιασμένης εξόντωσης. Οι επιστρατευμένοι στέλνονταν στο εσωτερικό της Μ. Ασίας, προς το Ντιαρμπεκίρ και τα συριακά σύνορα, όπου ήταν υποχρεωμένοι να δουλεύουν σε βαριά έργα οδοποιίας, κάτω από αφόρητες καιρικές, βιοτικές και ψυχολογικές συνθήκες και την άγρια επιτήρηση των φυλάκων που είχαν πάνω τους δικαίωμα ζωής και θανάτου.
 
...τον επίσκοπο των περιοχών αυτών από πηγές εσόδων με αποτέλεσμα να προκαλούνται διενέξεις μεταξύ των επισκόπων) κ.ά. Η Εκκλησία ακόμα προσέφερε πολλά στα Γράμματα και στην Παιδεία. Οι μονές υπήρξαν τα σχολεία. Στην Τραπεζούντα στο μετόχι μιας μονής στεγάστηκε το πρώτο Φροντιστήριο (1682). Οι ιερωμένοι ήσαν πολλές φορές δάσκαλοι στα σχολεία. Πρώτη φροντίδα της Εκκλησίας στην τελευταία περίοδο 1820-1922 υπήρξε το σχολείο και η Παιδεία, αλλά και η καλή λειτουργία της κοινοτικής οργανώσεως των Ελλήνων σε κάθε πόλη και χωριό. Πολλές φορές ο επίσκοπος και ο μητροπολίτης προσπάθησαν να σταματήσουν τις αυθαιρεσίες του Τούρκου αφέντη, αλλά και να φέρουν την ειρήνη όταν είχαν αναφύει αντιμαχίες στην κοινότητα. Ο μητροπολίτης Τραπεζούντος, όπως ήταν παραδεκτό από το τουρκικό κράτος, είχε την ηγεσία των χριστιανών της μητροπόλεως του. Έτσι το 1913 υπό την εποπτεία του μητροπολίτη Χρύσανθου συστήθηκε επιτροπή υδρεύσεως για την πόλη Τραπεζούντα· το 1914 υπογράφεται το συμβόλαιο, ο πόλεμος όμως ανέστειλε τις περαιτέρω εργασίες· χάρη στις παρεμβάσεις του μητροπολίτη Τραπεζούντας στον Τούρκο διοικητή της περιοχής οι στρατευμένοι χριστιανοί στα εργατικά τάγματα δεν απομακρύνθηκαν μακριά από την περιοχή της Τραπεζούντας και απασχολήθηκαν σε...
Ο καπετάν Γιώργης Κωνσταντινίδης Πασάς, ισόβιος Δήμαρχος Κερασούντος και πατέρας του Κωνσταντίνου Κωνσταντινίδη, πρωτεργάτη των προσπαθειών για την ίδρυση της Δημοκρατίας του Πόντου.
 
...ελαφρές εργασίες. Πολλοί μάλιστα κρίθηκαν απαραίτητοι για τη λειτουργία των ναών και των σχολών της επαρχίας και δεν επιστρατεύθηκαν. Αλλά και στις άλλες περιοχές επενέβη ο μητροπολίτης Τραπεζούντος στα πολεμικά αυτά χρόνια για να μειώσει όσο ήταν δυνατόν τις βαριές υποχρεώσεις των χριστιανών εξαιτίας των πολεμικών γεγονότων.
 
Γυναικεία μονή Αγίου Ιωάννου προδρόμου στην Ίμερα, 1900. Βρισκόταν σε μαγευτική τοποθεσία στους πρόποδες του βουνού «Άγιος Ηλίας», προς Κρώμνη. (Φωτ.: Αρχείο Α. Θεοφυλάκτου).
 
Ακόμη προσπάθησε να περισώσει ό,τι ήταν δυνατόν κατά την εξόντωση των Αρμενίων το 1915-16. Άλλωστε, την ηγετική θέση του μητροπολίτη Χρύσανθου στην επαρχία του παραδέχθηκαν και οι Τούρκοι και οι Ρώσοι, όταν κατά τη διάρκεια του πολέμου σ' αυτόν διαδοχικά ανέθεσαν τη διοίκηση της επαρχίας Τραπεζούντας. Υπό την εποπτεία του μητροπολίτη η Φιλόπτωχος Αδελφότης προσέφερε πολλά και κατά την τουρκική διοίκηση (φρόντιζε πάντοτε τους ενδεείς, τα ορφανά και τις άπορες κόρες των Ελλήνων χριστιανών) και κατά τη ρωσική κατοχή (1916-1918) (περιέθαλψε και τα ορφανά των Αρμενίων και τους ενδεείς και τους πρόσφυγες χριστιανούς και μουσουλμάνους).
 

ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΖΩΗ

Μετά την κατάληψη του κράτους των Μ.Κ. και την εξοικεσία που διέταξε ο Μεχμέτ Β' στον Πόντο δεν είχαν μείνει παρά άνθρωποι χωρίς ιδιαίτερη μόρφωση και παιδεία. Από τους μοναχούς στα μοναστήρια προήλθαν οι συγγραφείς και οι αντιγραφείς κωδίκων. Αυτοί συντήρησαν μια κάποια παιδεία στην περίοδο 1463-1650. Μεταγενέστερα τα μοναστήρια τόσο στην Τραπεζούντα όσο και το μοναστήρι του Χουτουρά στη Χαλδία καταγράφουν στις βιβλιοθήκες τους 20 γραφείς χειρογράφων και συγγραφείς, από τους οποίους οι 15 ήσαν μοναχοί. Η ίδια στατιστική για την περίοδο 1700-1820 δείχνει άνοδο του πνευματικού επιπέδου των Ελλήνων και έξω από τα μεγάλα μοναστήρια. Σε 60 γραφείς χειρογράφων και συγγραφείς οι 29 μόνο είναι μοναχοί, ενώ οι υπόλοιποι 31 δεν ανήκουν σε μονές.
 
Υποδοχή του Μεγάλου Δουκός Νικολάου Νικολαιεβιτζ, αντιβασιλέως του Καυκαυσου και προσφώνηση του από τον μητροπολίτη Τραπεζούντας Χρύσανθο, κατά την είσοδο των ρωσικών στρατευμάτων στην Τραπεζούντα, τον Απρίλιο του 1916. Ο Χρύσανθος Φιλιππίδης (Κομοτηνή 1881-Αθήνα 1949), μητροπολίτης Τραπεζούντας (1913-38) και αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος (1938-41), διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο ως ηγέτης του Ελληνισμού του Πόντου. Σε αυτόν παρέδωσαν οι τουρκικές αρχές τη διοίκηση της Τραπεζούντας, λίγες μέρες πριν από την εισβολή των Ρώσων. Το ίδιο έκαναν και οι Ρώσοι όταν αποχωρούσαν από την πόλη, δύο χρόνια μετά. Η δίχρονη προεδρία του Χρύσανθου ήταν ένα διάλειμμα δημοκρατίας και αρμονικής συμβίωσης χριστιανών και μουσουλμάνων. (Φωτ.: Αρχείο Επιτροπής Ποντιακών Μελετών).
 
Ακόμη την ίδια αυτή περίοδο Πόντιοι πήγαιναν στην Κωνσταντινούπολη ή στις παραδουνάβιες χώρες, στην Πάτμο ή στη Δυτική Ευρώπη για ανώτερη παιδεία. Αρκετοί γύρισαν και δίδαξαν στα σχολεία του Πόντου (ο Σεβαστός Κυμινήτης και ο Γεώργιος Υπομενάς κληροδοτούν τη βιβλιοθήκη τους σε βιβλιοθήκες του Πόντου). Τα τελευταία πενήντα χρόνια στην πνευματική ζωή συμβάλλουν οι καθηγητές και διευθυντές των σχολείων ιδίως Τραπεζούντας, Αργυρούπολης και άλλων πόλεων του Πόντου (ανάμεσα σε άλλους Κ. Ξανθόπουλος, Ματθαίος Παρανίκας, Ν. Λιθοξόος) και λόγιοι και συγγραφείς που έγραψαν τότε για τον Πόντο (ανάμεσα σε άλλους Επαμ. Κυριακίδης, Πανάρετος Το-πολίδης, Ελευθ. Κούσης, Δημοσθ. Οικονομίδης, Ιωάννης Καλφογλου κ.ά.). Σημειώνουμε ακόμα τη συμβολή του Ν. Καπετανίδη, που με την εφημερίδα «Εποχή» στην Τραπεζούντα δημιούργησε έντονη εθνική και πνευματική κίνηση (αυτό στάθηκε και αιτία της καταδίκης και θανάτωσης του από τα τουρκικά δικαστήρια). Στην ίδια αυτή περίοδο ιδρύθηκαν και πολλοί σύλλογοι με σκοπούς αθλητικούς, πολιτιστικούς και εκπαιδευτικούς.
 

ΚΟΙΝΟΤΗΤΕΣ

Η κοινοτική οργάνωση των Ελλήνων, συνεχίζοντας τη μεσαιωνική παράδοση, βασιζόταν στο σύστημα της δημογεροντίας. Ένα σύνολο ενοριών ή χωριών υπαγόταν στην οργάνωση της επαρχίας και κάθε φορά σε κάθε μικρότερο ή μεγαλύτερο συμβούλιο προΐστατο ο ιερέας του χωριού, ο αρχιερατικός επίτροπος, ο επίσκοπος ή ο μητροπολίτης. Ανώτατος άρχοντας και πρόεδρος στα συμβούλια των χριστιανών της περιοχής ήταν ο μητροπολίτης.
Πάνδημη υποδοχή του ρωσικού επιτελείου από το λαό της Τραπεζούντας, τον Απρίλιο του 1916. Φωτογράφηση μπροστά στο επιβλητικό κινηματοθέατρο της πόλης. (Φωτ.: Αρχείο Μ. Τερζοπούλου).
 
Σημαντική φωτογραφική αποτύπωση του χορού Σέρα, στις αρχές του αιώνα, από την περιοχή Τραπεζούντας. Πολύ ενδιαφέρουσες οι φορεσιές και η κίνηση των ανδρών χορευτών, καθώς και τα εικονιζόμενα μουσικά όργανα, φλογέρα και νταούλι. (Φωτ.: Συλλογή Α.Σ. Μαΐλλη).
 
«Τραπεζούς η πόλις, πόλις αρχαιότατη και των γε εν τη εώα πασών αρίστη». (Ιωάννου Ευγενικού «Εγκωμιαστική Έκφρασις Τραπεζούντος»). Άποψη της πόλης στις αρχές του αιώνα. Σε πρώτο πλάνο διακρίνεται δεξιά το αρχοντικό του τραπεζίτη Κωστάκη Θεοφύλακτου. (Φωτ.: Συλλογή Α.Σ. Μαΐλλη).
 
Για να διευκολύνει περισσότερο η Εκκλησία και η κοινοτική οργάνωση τον τρόπο καταβολής των δημοσίων φόρων συνέστησαν στα χρόνια 1819-45 «πολιτική κάσα». 0 αριθμός των ατόμων αποτελούσε βάση για την κατανομή της φορολογίας. Για όσους όμως δεν μπορούσαν να πληρώσουν πλήρωναν οι ευπορότεροι.
 
Οικογένεια της Κερασούντος, γύρω στο 1910. Είναι χαρακτηριστική η ανάμειξη τοπικών και ευρωπαϊκών ενδυματολογικών στοιχείων. Την περίοδο αυτή της μεγάλης οικονομικής και κοινωνικής ακμής του ποντιακού Ελληνισμού και της έντονης επικοινωνίας του με την Ευρώπη, δυτικά πολιτιστικά στοιχεία εισβάλλουν σε όλα τα επίπεδα της ζωής των Ποντίων αστών. (Φωτ.: Αρχείο Συλλόγου «Αργοναύται-Κομνηνοί»).
 
Η κάλπη της κάσας βρισκόταν στο νάρθηκα της εκκλησίας. Από την Τραπεζούντα το σύστημα αυτό απλώθηκε στα χωριά και στις πόλεις στον Πόντο. Στην Τραπεζούντα η κάσα σταμάτησε το 1845 και το περίσσευμα που είχε τότε χρησιμοποιήθηκε για την οικοδόμηση του Φροντιστηρίου. Η κοινοτική οργάνωση ύστερα από τους κοινοτικούς κανονισμούς που δημοσίευσε το Πατριαρχείο μετά το 1856 θα συμβάλει πάρα πολύ στην οικοδόμηση σχολείων, εκκλησιών και άλλων κοινοτικών κτιρίων και θα είναι ένα μέσο για να αισθανθεί ο ραγιάς περισσότερο ασφαλής. Το κοινοτικό σύστημα στην επαρχία και στην πόλη της Τραπεζούντας λειτούργησε στην τελευταία περίοδο της παραμονής των Ελλήνων στον Πόντο (1914-22) με τη φροντίδα του προέδρου της διοικήσεως, του μητροπολίτη Χρύσανθου. Σκοπός, η αγαθή συμβίωση χριστιανών και μουσουλμάνων στο πλαίσιο της ισότητας και ελευθερίας.
 
Στο πάτριο έδαφος του Πόντου οι Έλληνες Πόντιοι ετάφησαν στη γη που επότισαν με τα δάκρυα και το αίμα των. Περί τις 350.000 είναι τα θύματα στα χρόνια 1914-1922 τα οποία θρηνούν οι Έλληνες Πόντιοι. Στη μακραίωνη ιστορία οι Έλληνες Πόντιοι δοκιμάστηκαν αλύπητα: Οπλίτες του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού, στρατιώτες του χριστιανισμού, ακρίτες του Ελληνισμού πολέμησαν για τα ίδια ιδανικά χιλιάδες χρόνια. Αργοναύτες, που ξεκίνησαν για το χρυσόμαλλο δέρας, παρέμειναν ύστερα από το 1923 σιωπηλοί σκεπασμένοι από τη γη για την οποία πρόσφεραν τη ζωή τους.
 
ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΛΑΜΨΙΔΗΣ
ΕΠΤΑ ΗΜΕΡΕΣ - Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ
ΑΘΗΝΑ
11.5.1996
 
 
 
Κάντε Like στη σελίδα μας στο Facebook ''Θεσσαλονίκη-Ιστορικό Αρχείο''
για να ενημερώνεστε για ιστορικά θέματα της Θεσσαλονίκης και της Μακεδονίας
 

 

Read 760 times
Bookmark and Share

Translate this article:

Giatroi Xwris Synora Banner 01

Giatroi Xwris Synora Banner 02

Thessaloniki Poli twn Balkaniwn banner

Republic Radio 100.3 02

Bibliopwleio