Anazitisi Nosokomeia Thessalonikis Epikoinwnia Thessgiatro
Eggrafi Melwn  Oroi Xrisis Thessgiatro  Oroi Xrisis

9 Απριλίου 1941, όταν οι Ναζί μπήκαν στη Θεσσαλονίκη (πλήρες φωτογραφικό αφιέρωμα)

 

 

Την Τετάρτη 9 Απριλίου 1941 μπήκε ο στρατός του Ράιχ στη Θεσσαλονίκη. Οι πρώτες μηχανοκίνητες μονάδες έφτασαν στις 8 το πρωί στην πλατεία Βαρδαρίου όπου έγινε η παράδοση της πόλης στους κατακτητές. Ακολούθησε μια σκληρή κατοχή για τρία χρόνια και εφτά μήνες με εκατοντάδες θανάτους από την πείνα, εκτελέσεις και το ολοκαύτωμα των Εβραίων δημοτών της πόλης.
 
 
Στην έρημη από κόσμο «πλατεία Δημοκρατίας» τον γερμανικό στρατό υποδέχτηκαν οι αρχές της Θεσσαλονίκης, που παρέδωσαν την πόλη στην στρατιωτική διοίκηση των εισβολέων, στον ταξίαρχο Βερστ. Επικεφαλής ήταν ο μητροπολίτης Θεσσαλονίκης Γεννάδιος, ο δήμαρχος Κωνσταντίνος Μερκουρίου και ο στρατιωτικός διοικητής Νικόλαος Ραγκαβής. Τον διερμηνέα έκανε ο καθηγητής της Νομικής σχολής του ΑΠΘ Περικλής Βιζουκίδης. Μετά τα τυπικά λόγια και την ανταλλαγή φιλοφρονήσεων, τα γερμανικά τανκ παρήλασαν στους κεντρικούς δρόμους της Θεσσαλονίκης, στην Εγνατία και τη Λεωφόρο Νίκης, όπου ο κόσμος παρακολουθούσε περίφοβος την γερμανική μηχανή, ενώ βρέθηκαν και μερικοί Γερμανοί πολίτες, αλλά και ντόπιοι, που χειροκρότησαν και χαιρέτισαν ναζιστικά τους εισβολείς.
 
 
 
 
 
Τα γερμανικά τανκ παρελαύνουν στους δρόμους της Θεσσαλονίκης,
μετά την είσοδό τους το πρωί της 9ης Απριλίου του 1941 στην πόλη.
 
Την ίδια μέρα ο δήμαρχος Μερκουρίου με προκήρυξή του «προς τον λαόν της πόλεως» έκανε γνωστή στους δημότες την παράδοση της Θεσσαλονίκης και συμβούλευε τους πολίτες να επιστρέψουν στις ειρηνικές ασχολίες τους. Ο δήμαρχος μάλιστα καλούσε τον λαό «να επιδείξει εμπιστοσύνην προς τον Στρατόν της Γερμανίας, όστις από της πρώτης εισόδου του εις την πόλιν ετήρησεν έναντι ημών στάσιν γενναιόφρονα και ιπποτικήν…».  Λίγες μέρες αργότερα στην πρώτη διαταγή του ο ανώτατος Γερμανός διοικητής Θεσσαλονίκης έγραφε: «Εφ’ όσον ο πληθυσμός θα παραμείνη ειρηνικός, θα τον μεταχειρισθή στρατός καλώς και θα σεβασθεί την περιουσίαν του. Εφόσον αι τοπικαί αρχαί θα συνεργασθούν αδόλως και ειλικρινώς, θα παραμείνουν εις την αρχήν…».
 
 
Η πραγματικότητα όμως ήταν σκληρή. Από τις πρώτες κιόλας μέρες της γερμανικής κατοχής στη Θεσσαλονίκη παρατηρήθηκε έλλειψη τροφίμων και μαύρη αγορά, από τη λεηλασία των πλουτοπαραγωγικών πηγών της χώρας και την αρπαγή των αποθεμάτων ιδιαίτερα των σιτηρών και τροφίμων από τους κατακτητές. Οι Γερμανοί άρχισαν τις επιτάξεις κτηρίων και προϊόντων, για την στέγαση και διατροφή του γερμανικού στρατού, ενώ η φτωχολογιά αδυνατούσε να εξασφαλίσει το καθημερινό ψωμί. Ο βαρύς χειμώνας του 1941-42 που επακολούθησε έστειλε 1.791 πεινασμένους κατοίκους στο θάνατο. Το 1943 46.000 περίπου Εβραίοι συμπολίτες στάλθηκαν στα στρατόπεδα Άουσβιτς-Μπιρκενάου και πέθαναν στα ναζιστικά κρεματόρια.
 

Φον Κρέντσκι και Μαξ Μέρτεν

 
 
Πρώτος στρατιωτικός διοικητής Θεσσαλονίκης-Αιγαίου τοποθετήθηκε ο φον Κρέντσκι, που ήταν η ανώτατη στρατιωτικοπολιτική αρχή τη περιοχής. Απ’ αυτόν εξαρτιόνταν τα πάντα, αυτός έβγαζε τις αποφάσεις για ό,τι συνέβαινε στην πόλη και την περιοχή και διόριζε τις «ελληνικές αρχές», τον γενικό διοικητή Μακεδονίας Ν. Ραγκαβή και αργότερα τον δικηγόρο Βασ. Σιμωνίδη. Σε μια από τις υπηρεσίες της γερμανικής διοίκησης υπηρέτησε και ο διαβόητος Μαξ Μέρτεν που συμμετείχε αποφασιστικά στην «τελική λύση» του εβραϊκού ολοκαυτώματος στη Θεσσαλονίκη.
 
Πάνω το ανασκαμμένο εβραϊκό νεκροταφείο που καταστράφηκε με απόφαση των ναζί και τη συνέργεια των τοπικών αρχών. Κάτω φωτογραφίες από το «Μαύρο Σάββατο» τον Ιούλιο του 1942, όταν οι Γερμανοί συγκέντρωσαν χιλιάδες Εβραίους στην πλατεία Ελευθερίας,  για καταγραφή, και τους υπέβαλαν σε φριχτά βασανιστήρια.   
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Η περιφερειακή στρατιωτική διοίκηση Θεσσαλονίκη στεγάστηκε στο ξενοδοχείο «Μαντζέστικ» που βρισκόταν στη γωνία της οδού Αγίας Σοφίας με τη Λεωφόρο Νίκης, ενώ οι υπηρεσίες της φοβερής Γκεστάπο, που κύριο έργο ήταν η εξουδετέρωση κάθε αντιστασιακής δράσης, στεγάστηκε στην πολυκατοικία της οδού Τσιμισκή 72. Από την οικοδομή αυτή πέρασαν για ανακρίσεις και βασανίστηκαν πολλοί πατριώτες ή στάλθηκαν στις φυλακές της που λειτουργούσαν στην οδό Ιταλίας (Φλέμινγκ) 1 και το στρατόπεδο «Παύλου Μελά».
 
Στρατόπεδο Παύλου Μελά Θεσσαλονίκης
 
Το γερμανικό φρουραρχείο της πόλης, η δεύτερη σε σημασία ναζιστική υπηρεσία της πόλης, στεγάστηκε στο κτήριο της παλιάς Ιονικής τράπεζας στην πλατεία Ελευθερίας. Η Υπηρεσία Ασφαλείας, γνωστή ως SS, με κύρια αποστολή την εξόντωση των Εβραίων, έμεινε στο επιταγμένο κτήριο της οδού Βελισσαρίου 48, όπου στεγαζόταν η συναγωγή «Ιτάλια Γιασάν» και η σχολή ραβίνων. ‘Ολα σχεδόν τα ξενοδοχεία της πόλης και πολλά κτήρια επιτάχτηκαν για τις ανάγκες στέγασης των γερμανικών υπηρεσιών και του στρατιωτικού προσωπικού.
 
 

Η αντίσταση και ο φόρος του αίματος

Σε σύντομο χρονικό διάστημα από την είσοδο του γερμανικού στρατού στην πόλη άρχισαν η δημιουργία αντιστασιακών ομάδων και οι εκτελέσεις αντιστασιακών στη Θεσσαλονίκη. Ο πρώτος Έλληνας που εκτελέστηκε στην πόλη, τον Αύγουστο του 1941, ήταν ο Γιώργος Πολυχρονάκης, κατηγορούμενος για απόκρυψη Βρετανών στρατιωτών. Η πόλη και η γύρω περιοχή πλήρωσαν ακριβά την αντιστασιακή δράση κατά των κατακτητών. Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία, στη διάρκεια της γερμανικής κατοχής, εκτελέστηκαν στο Επταπύργιο, στο «Κόκκινο σπίτι» και σε άλλους τόπους μαρτυρίου 850 πατριώτες! Πολλοί, κρατούμενοι του στρατοπέδου «Παύλου Μελά» εκτελέστηκαν για αντίποινα από τις αρχές κατοχής για τα σαμποτάζ και τους θανάτους Γερμανών στρατιωτών από την ένοπλη Αντίσταση.
 
 
 
 
 
Ο κινηματογράφος Κρόνος. Η λήψη είναι του Ερνστ Γκρούνβαλντ
 
 
Γεύμα στο Γερμανικό Στρατιωτικό Νοσοκομείο (το επιταγμένο Παπάφειο Ορφανοτροφείο)
για τη Γιορτή της Μητέρας, τον Μάιο του 1941
 
Τουριστικός οδηγός της Θεσσαλονίκης δημοσιευμένος ειδικά για τα στρατεύματα της Βέρμαχτ στην πόλη
 
Όταν ο Λευκός Πύργος ήταν παρατήριο των Ναζί
 
 
Ο Λευκός Πύργος ήταν βαμμένος στα χρώματα της παραλλαγής εκείνη την περίοδο
 
Μονάδα του γερμανικού ναυτικού στον υπό αναστήλωση Άγιο Δημήτριο, τον Απρίλιο του 1941
 
Το μυστικό καταφύγιο των Ναζί κάτω από το Νοσοκομείο «Γεννηματάς» στη Θεσσαλονίκη
 
Η αντίσταση του λαού της Θεσσαλονίκης άρχισε από τις πρώτες μέρες της γερμανικής κατοχής. Αμέσως σχεδόν δημιουργήθηκαν μικρές ομάδες, κυρίως από φοιτητές, που έγραφαν αντιστασιακά συνθήματα, μοίραζαν προκηρύξεις και έκαναν δολιοφθορές. Τον Απρίλιο του 1941 συγκροτήθηκε στη Θεσσαλονίκη η πρώτη αντιστασιακή οργάνωση στην Ελλάδα, η «Ελευθερία», στην οποία οργανώθηκαν μέλη όλων των πολιτικών κομμάτων και του ΚΚΕ και δημοκρατικοί αξιωματικοί. Η «Ελευθερία», που εξέδωσε και την ομώνυμη εφημερίδα, που αργότερα έγινε όργανο του ΕΑΜ Μακεδονίας, άρχισε ένοπλή δράση το Σεπτέμβριο του 1941 με ανταρτοομάδες στη Νιγρίτα και το Κιλκίς και με καπετάνιους τους εφέδρους αξιωματικούς Θανάση Γκένιο («Λασσάνη») και τον Χριστόδουλο Μόσχο («καπετάν Πέτρο»).
 

Ο τύπος της Κατοχής

Με την είσοδο των Γερμανών στη Θεσσαλονίκη, όλες οι εφημερίδες ανέστειλαν την έκδοσή τους. Κυκλοφόρησε μόνο η «Νέα Ευρώπη» μια ναζιστική εφημερίδα που υμνούσε τον Χίτλερ και συντάσσονταν από μια ομάδα Θεσσαλονικιών δημοσιογράφων με αρχισυντάκτη τον Μιχαήλ Παπαστρατηγάκη -μερικοί από τους οποίους καταδικάστηκαν στη δίκη των δωσίλογων δημοσιογράφων- και η «Απογευματινή» των Αλέκου Ωρολογά και Δημητρίου Τσούρκα.
 

 
 
Κυκλοφόρησαν όμως αρκετές αντιστασιακές εφημερίδες, που έβγαιναν κάτω από εξαιρετικά αντίξοες συνθήκες. Οι πιο σημαντικές ήταν η «Ελευθερία» και η «Λαϊκή Φωνή». Κυκλοφορούσαν επίσης αρκετά φύλλα της ΕΠΟΝ και άλλων ΕΑΜικών οργανώσεων. Για τον παράνομο τύπο στη Βόρεια Ελλάδα της Εθνικής Αντίστασης 1941-1944, το Μορφωτικό Ιδρυμα της ΕΣΗΕΜ-Θ οργάνωσε μια πλούσια έκθεση με πάνω από 50 έντυπα, που εκδόθηκαν σε συνθήκες παρανομίας και αποτυπώνουν το αγωνιστικό φρόνημα κατά των στρατών κατοχής.
 
 
 
Στη δίκη των 17 δημοσιογράφων και εκδοτών που συνεργάστηκαν με τους κατακτητές, δίκη που έγινε χάρη στη μήνυση της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης (ΙΚΘ) και του προέδρου της Χαΐμ Σαλτιέλ στις 19 Οκτωβρίου του 1945, δύσκολα μπορεί να πει κανείς ότι αποδόθηκε δικαιοσύνη. Ο Φαρδής απουσίαζε, με αποτέλεσμα να χωριστεί η εκδίκαση της υπόθεσης του από των υπολοίπων. Ο Παπαστρατηγάκης είχε προλάβει να διαφύγει με το «τρένο της Βιέννης», μαζί με άλλους εκλεκτούς δωσίλογους και συνεργάτες των Γερμανών. Καταδικάστηκε ερήμην σε ισόβια. Τελικά συνελήφθη στη Βιέννη από τους Συμμάχους. Στην Ελλάδα βρέθηκε το 1947 και υπέβαλε αίτημα ανακοπής της απόφασης υποστηρίζοντας ότι δεν ήταν παρών στο δικαστήριο «ουχί εξ απειθείας αλλ’ εκ λόγων ανωτέρας βίας». Τον Μάιο του 1948 το εν λόγω αίτημα έγινε δεκτό από το δικαστήριο που κήρυξε τον Παπαστρατηγάκη αθώο λόγω αμφιβολιών, και με την υπερασπιστική κατάθεση του Αθανασίου Χρυσοχόου πως ήταν «πατριώτης και φοβερός αντικομμουνιστής». Την ίδια μέρα και με τους ίδιους μάρτυρες δικάστηκε και ο Νικόλαος Φαρδής που επίσης αθωώθηκε. Ο Ξενοφών Φον Γιοσμάς καταδικάστηκε ερήμην σε θάνατο, ποινή που ποτέ δεν εκτελέστηκε, κι έτσι τον βρίσκουμε το 1963 στην υπόθεση Λαμπράκη. Οι αδερφοί Ωρολογά καταδικάστηκαν σε 5 χρόνια ο Πέτρος και σε 15 χρόνια κάθειρξη ο Αλέξανδρος, όμως μέχρι το 1949 ήταν και οι δυο ελεύθεροι, ο πρώτος επειδή «μεταγράφηκε» στην κατηγορία οφειλετών του δημοσίου, πλήρωσε όσα όφειλε και αποφυλακίστηκε, και ο δεύτερος χωρίς καν να χρειαστεί ν’ αλλάξει ο χαρακτήρα του αδικήματος. Ομοίως, ελεύθεροι ήταν μέσα σε ελάχιστο χρονικό διάστημα και οι υπόλοιποι από τους συνολικά επτά (από τους 17) που καταδικάστηκαν.
 
Στη διάρκεια της Κατοχής, οι συγκεκριμένοι δωσίλογοι δημοσιογράφοι προσπάθησαν να διαλύσουν την Ενωση Συντακτών και να δημιουργήσουν μια καινούργια ένωση, στην οποία όλοι οι συμμετέχοντες θα έγραφαν άρθρα μόνο και αποκλειστικά «καθ’ υπόδειξιν» (εννοείται, των γερμανικών αρχών). Οσοι αντέδρασαν χαρακτηρίστηκαν με κόκκινο μελάνι και δίπλα με τις ενδείξεις «κομμουνιστής», «μασώνος» κ.λπ. Οπως μαθεύτηκε αργότερα, 22 από τους έντιμους δημοσιογράφους, θα υπέγραφαν ένα «Πρωτόκολλο Τιμής», σύμφωνα με το οποίο δεσμεύονταν να μην προσφέρουν τις υπηρεσίες τους στα έντυπα που εξέδιδαν οι κατακτητές και να εργαστούν μόνο στις εφημερίδες, οι οποίες θα εξέφραζαν τις εθνικοαπελευθερωτικές οργανώσεις και την Αντίσταση, και θα αρνούνταν να εργαστούν για οποιονδήποτε άλλο εκτός από τα συμφέροντα του λαού.
 
Στη διάρκεια της κατοχής, τρία μέλη της Ενωσης, οι Ζακ Βεντούρα (ιδρυτικό μέλος από το 1923 και βουλευτής στην ελληνική Βουλή), Λάζαρ Ελιέζερ (μέλος από το 1933) και Μέντες Ματαράσσο(μέλος από το 1938), βρήκαν τραγικό θάνατο στα χιτλερικά στρατόπεδα συγκέντρωσης. Στο μητρώο της ΕΣΗΕΜ-Θ αναφέρεται: «Απαχθέντες υπό των Γερμανών το 1943 και αποσταλέντες εις Γερμανίαν δεν επανήλθαν έκτοτε»
 
Για την Γερμανική κατοχή, τις κακουχίες, την πείνα, τους θανάτους, τις εκτελέσεις, τους δωσίλογους και το εβραϊκό ολοκαύτωμα έχουν γραφεί τα τελευταία χρόνια αρκετά βιβλία από έγκριτους ιστορικούς, που αποκαλύπτουν και αναπλάθουν το δράμα που έζησε η Θεσσαλονίκη στη δυσκολότερη περίοδο της νεοελληνικής ιστορίας της.
 
 
 
 
 
 
Κάντε Like στη σελίδα μας στο Facebook ''Θεσσαλονίκη-Ιστορικό Αρχείο''
για να ενημερώνεστε καθημερινά για ιστορικά θέματα της Θεσσαλονίκης και της Μακεδονίας
 

 

Read 112 times
Bookmark and Share

Translate this article:

Giatroi Xwris Synora Banner 01

Giatroi Xwris Synora Banner 02

Thessaloniki Poli twn Balkaniwn banner

Republic Radio 100.3 02

Bibliopwleio