Anazitisi Nosokomeia Thessalonikis Epikoinwnia Thessgiatro
Eggrafi Melwn  Oroi Xrisis Thessgiatro  Oroi Xrisis

Παναγία Αχειροποίητος, το διαχρονικό στολίδι της πόλης

 

Panagia Axeiropoiitos 01

 

Κτισμένη το 452 μΧ., η Παναγία Αχειροποίητος είναι αναμφισβήτητα ένας από τους αρχαιότερους Χριστιανικούς ναούς σε ολόκληρη την Ελλάδα. Η ασυνήθιστη ονομασία της προέρχεται από μια αρχαία Χριστιανική παράδοση συμφώνα με την οποία το εικόνισμα του ναού δημιουργήθηκε από Θεϊκή πρωτοβουλία και όχι ανθρώπινα χέρια.
 
Έχοντας τρίκλινη Βασιλική με ξύλινη οροφή, ο ναός αποτελεί ένα πολύ όμορφο δείγμα παλαιό-χριστιανικής Βυζαντινής ναοδομίας. Η ανατολική πλευρά του ναού οδηγεί σε έναν ημικυκλικό θολό, ο οποίος βρίσκεται κοντά στον υπάρχον «Νάρθηκα», ενώ πολλά αρχιτεκτονικά στοιχειά μαρτυρούν την ύπαρξη «Εξωνάρθηκα» στα Δυτικά αλλά και αυλής που περιελάμβανε περιστύλιο παρόμοιο με αυτό του Αγίου Δημητρίου.
 
Panagia Axeiropoiitos 03
 
Αποπνέοντας μεγαλοπρέπεια και μοναδική ομορφιά
 
Καθώς η εσωτερική διακόσμηση του ναού ήταν εξαιρετικά πλούσια και λεπτομερής, έχουν διασωθεί σημαντικά τμήματα της τα οποία περιλαμβάνουν αξιόλογα ψηφιδωτά και τοιχογραφίες που ανάγονται στον 5ο αιώνα μΧ. Η θεματολογία τους κυμαίνεται από γεωμετρικά θέματα έως εκφυόμενα άνθη αλλά και θρησκευτικά σύμβολα. Επιπλέον, η περίτεχνη διακόσμηση με την παραδοσιακή και τόσο αγαπητή στους Βυζαντινούς «Άκανθο» με την χαρακτηριστική διαμόρφωση της, είναι και εδώ παρούσα ομορφαίνοντας τους μαρμάρινους Κορινθιακούς κίονες στις 2 κεντρικές κιονοστοιχίες που χωρίζουν τα πλαϊνά κλίτη από το κεντρικό.
 
Σε αντίθεση με τον κυρίως ναό που δέχθηκε αρκετές μετατροπές και επεμβάσεις κατά την διάρκεια των 7ου – 8ου αλλά και 14ου – 15ου αιώνων, οι αναστηλώσεις και συντηρήσεις ποιυ ακολουθησαν δεν υπήρξαν το ίδιο εκτεταμένες όπως αυτές που εφαρμόστηκαν στα κτίσματα της Άγιας Σοφίας και του Αγίου Δημητρίου. Αυτός είναι και ένας από τους κύριους λόγους που αρκετά από τα αρχικά χαρακτηριστικά του παρέμειναν άθικτα σε μεγάλο βαθμό.
 
Η μετατροπή της Παναγίας Αχειροποιήτου σε τζαμί κατά τον 15ο αιώνα σίγουρα δεν αποτελεί έκπληξη για τα ιστορικά δεδομένα της πόλης, ενώ εξαιτίας αυτής το εσωτερικό του κτιρίου δέχτηκε αρκετές ζημιές. Ο ίδιος ο Σουλτάνος Μουρατ ‘Β επισκεφθηκε την εκκλησία και διέταξε να χαραχθεί η ανάγλυφη επιγραφή που υπάρχει στην Δυτική πλευρά του ναού στην επιφάνεια ενός εκ των μαρμάρινων κιόνων. Πρόκειται για μια φράση που είναι ευανάγνωστη ακόμη και σήμερα… « Ο Σουλτάνος Μουράτ ΄Β κατέκτησε την Θεσσαλονίκη το 833 {1430} ».
 
Panagia Axeiropoiitos 05
 
Η Αχειροποίητος εντάσσεται στον τύπο της τρίκλιτης ξυλόστεγης βασιλικής με υπερώα, η οποία καταλήγει στα ανατολικά σε ημικυκλική αψίδα. Στα δυτικά υπάρχει νάρθηκας, ενώ διασώζονται και ίχνη του εξωνάρθηκα. Τρίβηλο τοξωτό άνοιγμα αποτελεί τη κύρια είσοδο από τον νάρθηκα προς τον κυρίως ναό. Τα τρία κλίτη του κυρίως ναού χωρίζονται μεταξύ τους με κιονοστοιχίες. Το βόρειο κλίτος απολήγει στην ανατολική πλευρά του στο μεσοβυζαντινό παρεκκλήσι της Αγίας Ειρήνης. Στη βορειοδυτική γωνία της βασιλικής σώζεται το κλιμακοστάσιο που οδηγούσε στα υπερώα. Στην νότια πλευρά του ναού υπάρχει ένα μνημειακό πρόπυλο, το οποίο συνέδεε πιθανώς τη βασιλική με την κεντρική αρτηρία της βυζαντινής πόλης, την Λεωφόρο. Ένα πρόσκτισμα επίσης στη νότια πλευρά θεωρείται το βαπτιστήριο της βασιλικής. 
 
Panagia Axeiropoiitos 04
 
Από τον πλούσιο γλυπτό αρχιτεκτονικό διάκοσμο της βασιλικής ξεχωρίζουν τα σύνθετα ιωνικά κιονόκρανα, τα οποία χρονολογούνται στα μέσα του 5ου αιώνα και αποτελούν προϊόντα των εργαστηρίων της Κωνσταντινούπολης, καθώς και οι κίονες του τριβήλου λαξευμένοι σε θεσσαλικό μάρμαρο (verde antico). Μεγάλες πλάκες προκονήσιου μαρμάρου καλύπτουν το δάπεδο του κεντρικού κλίτους. Από τα ψηφιδωτά του 5ου αι. έχουν διασωθεί λίγες διακοσμητικού χαρακτήρα παραστάσεις, οι οποίες διακρίνονται για την υψηλή ποιότητα εκτέλεσης. Συνθέσεις όπως αυτές που κοσμούν τα εσωρράχια των τόξων του τριβήλου χαρακτηρίζονται από την τάση απόδοσης ενός ειδυλλιακού κλίματος σε συνδυασμό με τον χριστιανικό συμβολισμό. 
 
Οι λίγες τοιχογραφίες που σώζονται σε κακή κατάσταση στο νότιο κλίτος της βασιλικής χρονολογούνται στις πρώτες δεκαετίες του 13ου αιώνα. Οι στρατιωτικοί άγιοι που απεικονίζονται κατά παράταξη, ολόσωμες μορφές εναλλάσονται με μορφές σε προτομή, αποτελούν μέρος της παράστασης των Σαράντα Μαρτύρων της Σεβάστειας. 
 
Panagia Axeiropoiitos 06
 
Ο χριστιανικός ναός κτίσθηκε πάνω στα ερείπια ένος ρωμαϊκού λουτρού, του οποίου αποκαλύφθηκαν τρία επάλληλα δάπεδα κάτω από το βόρειο κλίτος της βασιλικής. Η έκταση που καταλαμβάνουν τα ερείπια του λουτρώνα δείχνουν ότι επρόκειτο για ένα από τα σημαντικότερα δημόσια κτίρια της Θεσσαλονίκης. H βασιλική της Αχειροποιήτου κατέλαβε μόνο ένα τμήμα του προγενέστερου κτίσματος, ενώ το ανατολικό και βόρειο τμήμα του λουτρώνα παρέμεινε σε χρήση και μετά την ανέγερσή της. 
Η βασιλική αναφέρεται στις γραπτές πηγές ως ο ναός της Παναγίας Θεοτόκου και μάλιστα ως ο μεγάλος ναός της Θεοτόκου. Η επωνυμία Αχειροποίητος μαρτυρείται για πρώτη φορά σε έγγραφο του 1320 και πρέπει να σχετίζεται με τη λατρευτική εικόνα της Παναγίας δεομένης που υπήρχε στο ναό. Η Αχειροποίητος είναι ο πρώτος χριστιανικός ναός που μετατράπηκε σε τζαμί αμέσως μετά την άλωση της πόλης στα 1430 από τον σουλτάνο Μουράτ, και παρέμεινε το επίσημο τέμενος των κατακτητών καθόλη την διάρκεια της τουρκοκρατίας, γνωστό με το όνομα 'Εσκι Τζαμί (Παλαιό Τζαμί). 
 
Panagia Axeiropoiitos 07
 
Παρόλες τις ανακατασκευές που έχει υποστεί η Αχειροποίητος κατά την διάρκεια της μακρόχρονης ιστορίας της, το μνημείο συγκαταλέγεται σήμερα ανάμεσα στα καλύτερα διατηρημένα και πιο σημαντικά παράδειγματα της τυπικής ξυλόστεγης βασιλικής με υπερώα της πρωτοβυζαντινής περιόδου.
 

 
 
Κάντε Like στη σελίδα μας στο Facebook ''Θεσσαλονίκη-Ιστορικό Αρχείο''
για να ενημερώνεστε καθημερινά για ιστορικά θέματα της Θεσσαλονίκης και της Μακεδονίας
 

 

Read 920 times
Bookmark and Share

Translate this article:

Giatroi Xwris Synora Banner 01

Giatroi Xwris Synora Banner 02

Thessaloniki Poli twn Balkaniwn banner

Republic Radio 100.3 02

Bibliopwleio