Anazitisi Nosokomeia Thessalonikis Epikoinwnia Thessgiatro
Eggrafi Melwn  Oroi Xrisis Thessgiatro  Oroi Xrisis

Σαραντάπορο 10 Οκτωβρίου 1912: η μεγάλη αρχή του έπους των Βαλκανικών Πολέμων

 Maxi Sarantaporo 02

 

Στις 20 Σεπτεμβρίου του 1912, το Μαυροβούνιο κήρυξε πρώτο τον πόλεμο εναντίον της Οθωμανικής αυτοκαρατορίας. Στις 5 Οκτωβρίου του ίδιου έτους, ακολούθησαν η Σερβία, η Βουλγαρία και η Ελλάδα, αρχίζοντας έτσι τον Α’ Βαλκανικό Πόλεμο. Την ημέρα εκείνη η Ελληνική Στρατιά Θεσσαλίας πέρασε την ελληνοτουρκική μεθόριο, προελαύνοντας βόρεια.sarantaporo-01
 
Τα στενά του Σαρανταπόρου* ήταν η μοναδική τοποθεσία, όπου τα τουρκικά στρατεύματα μπορούσαν να ανακόψουν την ελληνική προέλαση. Ο Γερμανός στρατηγός φον Ντερ Γκολτς, οργανωτής του Τουρκικού Στρατού, είχε πει ότι τα στενά «θα ήταν ο τάφος του Ελληνικού Στρατού». Ωστόσο, τα ελληνικά στρατεύματα τον διέψευσαν. Η γρήγορη και νικηφόρα έκβαση της μάχης του Σαρανταπόρου αύξησε το ηθικό του Ελληνικού Στρατού και άνοιξε τις «πύλες» για την απελευθέρωση στη συνέχεια της Δυτικής και Κεντρικής Μακεδονίας.  
 
Maxi Sarantaporo 01
 
 
Ο Ελληνικός Στρατός την περίοδο εκείνη ήταν άπειρος αλλά ετοιμοπόλεμος, διέθετε δύναμη περίπου 150.000 ανδρών και ήταν οργανωμένος:
 
- στη Στρατιά Θεσσαλίας, υπό τη διοίκηση του αρχιστράτηγου Διαδόχου 0dc89-vasiliaskonstantinosΚωνσταντίνου, περιλαμβάνοντας 7 μεραρχίες (I, II, III, IV, V, VI VII), μία ταξιαρχία ιππικού, 2 αποσπάσματα Ευζώνων (Γεννάδη και Κωνσταντινόπουλου) και το σύνολο του πεδινού πυροβολικού και
 
- στο τμήμα της Στρατιάς Ηπείρου, υπό τη διοίκηση του αντιστρατήγου Σαπουντζάκη Κων/νου, συνολικής δυνάμεως μεραρχίας.
 
Η Στρατιά Θεσσαλίας, στις 5 Οκτωβρίου, πέρασε την ελληνοτουρκική μεθόριο και απώθησε, αρχικά τα τουρκικά φυλάκια των συνόρων και στη συνέχεια, την επόμενη ημέρα, τα εγκαταστημένα στην Ελασσόνα και Δεσκάτη τμήματα του εχθρού. Από τις 7 Οκτωβρίου η Στρατιά άρχισε να προελαύνει προς τα βόρεια για να συναντήσει τις κύριες τουρκικές δυνάμεις, που αποτελούνταν από δύο μεραρχίες, υπό τον στρατηγό Ταξίν Πασά, εγκαταστημένες αμυντικά στην οχυρή τοποθεσία Σαρανταπόρου και Λαζαράδων-Βογκόπετρας.
 
Maxi Sarantaporo 011
 
Η αμυντική τοποθεσία των στενών του Σαρανταπόρου, που είχε επιλέξει και οργανώσει η Τουρκική Διοίκηση, ήταν φύσει ισχυρή και προσφερόταν για σθεναρή άμυνα με εξαίρετα προ αυτής ευρέα πεδία βολής. Το ύψωμα Σκοπιά (Βίγλα – υψόμετρο 1142), 4-5 χιλιόμετρα βορειοανατολικά του χωριού Σαραντάπορο, αμέσως δυτικά από το οποίο περνάει ο Σαραντάπορος ποταμός και η αμαξιτή οδός Ελασσόνα – Σέρβια, δεσπόζει σε ολόκληρο το προς νότια και νοτιοανατολικά έδαφος, μέχρι την απόσταση των 10 χιλιομέτρων περίπου. Οι προσβάσεις βάλλονται δραστικά από τα κατεχόμενα νότια και νοτιοδυτικά της Σκοπιάς αντερείσματα. Παρά πολύ ισχυρό επίσης έρεισμα, αποτελούν τα υψώματα νοτιοδυτικά της Σκοπιάς, καθώς και βόρεια του χωριού Σαραντάπορο. Η ισχύς της τοποθεσίας αυτής επαυξάνεται σημαντικά και από το ότι τα πλευρά της στηρίζονται ανατολικά στα απότομα νότια αντερείσματα του Τίταρου όρους και δυτικά στα Καμβούνια όρη. Και στα δύο πλευρά επιτρέπεται η κίνηση μόνο σε πολύ δύσβατες ατραπούς και ορεινές οδεύσεις.
 
Maxi Sarantaporo 010
 
Η αμυντική τοποθεσία Λαζαράδες – Βογκόπετρα, φράσσει τις οδεύσεις από Δεσκάτη προς Σέρβια και από Λουτρό και Λειβαδερό προς τον Αλιάκμονα ποταμό. Είναι περιοχή ορεινή και δύσβατη, που επιτρέπει την κίνηση μόνο σε ορεινές οδεύσεις. Την αμυντική αυτή τοποθεσία κατείχε ο Τουρκικός Στρατός για την περίπτωση της υπερκέρασης της κύριας τοποθεσίας του.
 
Για την υπεράσπιση των στενών οι Τούρκοι είχαν διαθέσει 14 τάγματα πεζικού, 12 πυροβόλα, 3 λόχους πολυβόλων και 2 ίλες ιππικού. Αυτές οι δυνάμεις μπορούσαν να ενισχυθούν από τις περιοχές Μοναστηρίου και Θεσσαλονίκης. Επομένως τα τουρκικά στρατεύματα, που επρόκειτο να αντιπαραταχθούν στη Στρατιά Θεσσαλίας, μπορούσαν να ανέλθουν, σύμφωνα με τις πληροφορίες που υπήρχαν μέχρι την παραμονή της μάχης, σε 31 τάγματα Πεζικού, 10 ίλες Ιππικού και 35 πυροβολαρχίες.
 
Maxi Sarantaporo 03
 
Το σχέδιο ενεργείας της Τουρκικής Διοίκησης προέβλεπε σταθερή άμυνα με το σύνολο σχεδόν των δυνάμεών της, στις οχυρές τοποθεσίες Σαρανταπόρου και Λαζαράδων-Βογκόπετρας, με σκοπό την απόφραξη των κατευθύνσεων Ελασσόνα – Σέρβια και Δεσκάτη – Λαζαράδες – Σέρβια και την απαγόρευση της προελάσεως του Ελληνικού Στρατού προς τα βόρεια.
 
Maxi Sarantaporo 06
 
Maxi Sarantaporo 18
 
Η Ελληνική Στρατιά Θεσσαλίας αποτελούνταν συνολικά από 49 τάγματα Πεζικού, 6 τάγματα Ευζώνων, 8 ίλες Ιππικού, 6 ημιλαρχίες, 26 πεδινές πυροβολαρχίες, 5 ορειβατικές πυροβολαρχίες,  7 λόχους μηχανικού, 2 λόχους τηλεγραφητών, 2 λόχους γεφυροποιών και στολίσκο από 4 αεροπλάνα αναγνωρίσεως.
 
Maxi Sarantaporo 24
Το «Χάνι του Χατζηγώγου»
 
Το σχέδιο ενεργείας του Ελληνικού Γενικού Στρατηγείου προέβλεπε επίθεση κατά μέτωπο εναντίον των αμυνόμενων τουρκικών δυνάμεων στα στενά Σαρανταπόρου, με ταυτόχρονη και από τα δύο πλευρά υπερκερωτική ενέργεια προς τα Σέρβια για την κατάληψη της γέφυρας του Αλιάκμονα και την αποκοπή της σύμπτυξης του εχθρού. Η επίθεση αυτή θα συνδυαζόταν και με ευρύτερο υπερκερωτικό, από την περιοχή του χωριού Κρανιά, διαμέσου του πόρου Ζάμπουρδας προς την Κοζάνη.
 
Η ελληνική επίθεση εκδηλώθηκε το πρωί της 9 Οκτωβρίου 1912, με:
 
- το Απόσπασμα Γεννάδη στο άκρο αριστερό,
- τις IV, V Μεραρχίες και την Ταξιαρχία Ιππικού στο αριστερό,
- τις II, III, VI Μεραρχίες στο κέντρο,
- την I Μεραρχία στο δεξιό και
- το Απόσπασμα Κωνσταντινοπούλου στο άκρο δεξιό.
 
Maxi Sarantaporo 016
 
Οι ελληνικές δυνάμεις, όλη την ημέρα της 9 Οκτωβρίου, κατέβαλαν μεγάλες προσπάθειες, αφού έπρεπε να αντιμετωπίσουν, όχι μόνο έναν ισχυρά οργανωμένο αντίπαλο, αλλά και τις δυσχερέστατες εδαφικές και καιρικές συνθήκες.
 
Maxi Sarantaporo 21
 
Maxi Sarantaporo 22
 
Κατά τη διάρκεια της νύχτας 9/10 Οκτωβρίου οι Τούρκοι εγκατάλειψαν την τοποθεσία και άρχισαν να συμπτύσσονται εσπευσμένα προς τα Σέρβια, επειδή φοβήθηκαν ότι θα αποκοπούν από την απειλητική υπερκερωτική ενέργεια της IV Μεραρχίας. sara-maxhΤην επόμενη ημέρα, οι μεραρχίες του Ελληνικού Στρατού τέθηκαν σε κίνηση και πέτυχαν να κυριεύσουν ολόκληρο σχεδόν το πεδινό πυροβολικό, άφθονο πολεμικό υλικό των Τούρκων και να αιχμαλωτίσουν αριθμό αποκομμένων τμημάτων και ανδρών. Η IV Μεραρχία κινήθηκε γρήγορα και με την ημιλαρχία της κατέλαβε άθικτη τη γέφυρα του Αλιάκμονα.
 
Maxi Sarantaporo 23
 
Οι απώλειες των Τούρκων σε νεκρούς, τραυματίες και αιχμαλώτους ήταν σοβαρές.
 
Οι απώλειες του Ελληνικού Στρατού κατά τη διήμερη μάχη σε αξιωματικούς και οπλίτες ήταν 182 νεκροί και 995 τραυματίες, προς τιμή των οποίων χτίστηκε το 1972 το Μουσείο Μάχης Σαρανταπόρου. Χαρακτηριστικά δε, πρέπει να αναφερθεί ότι το 60% των απωλειών οφείλονταν στη δράση του εχθρικού πυροβολικού, όταν η αντίστοιχη αναλογία στον «Ατυχή Πόλεμο» του 1897 ήταν μόλις 7%.
 
Maxi Sarantaporo 09
 
Συμπεράσματα – Σχόλια
 
Ο Ελληνικός Στρατός κατόρθωσε εντός δύο ημερών να εκβιάσει τα απόρθητα στενά του Σαρανταπόρου και γενικότερα να ανατρέψει τον Τουρκικό Στρατό από τα Καμβούνια όρη, να προξενήσει σοβαρές απώλειες στον εχθρό, να συλλάβει άνω των 1000 αιχμαλώτων και να κυριεύσει άφθονα λάφυρα, μεταξύ των οποίων και 22 πεδινά πυροβόλα.
 
Αυτή η λαμπρή και περήφανη νίκη υπήρξε η πρώτη στην πολεμική ιστορία του Ελληνικού Στρατού από την επανάσταση του Ελληνικού Κράτους, αποσπώντας μάλιστα και τον θαυμασμό των ξένων. Γέμισε με χαρά, υπερηφάνεια και ελπίδες τον απανταχού Ελληνισμό και άνοιξε τον δρόμο προς τη Μακεδονία.
 
Maxi Sarantaporo 19
Ο στρατηγός Κάλλαρης
 
Η νίκη οφείλετο αποκλειστικά και μόνο στη γενναιότητα, τον ηρωισμό, την αντοχή, την αυταπάρνηση και το υψηλό φρόνημα των αξιωματικών και οπλιτών του Ελληνικού Στρατού. Οι φοβερές απώλειες, οι δυσμενείς καιρικές συνθήκες, το ανώμαλο και δύσβατο έδαφος και η ανεπαρκής υποστήριξη του πυροβολικού, δεν πτόησαν το απειροπόλεμο τότε στράτευμα, το οποίο εμψυχωμένο και καθοδηγημένο από άξια στελέχη, πέτυχε λαμπρή νίκη.
 
Το επιθετικό πνεύμα πρυτάνευσε κατά την εν λόγω μάχη, όπου, παρά τις σοβαρές απωλειες, τη μεγάλη κόπωση των τμημάτων και την αναμιξη των μονάδων, τα στρατεύματα είχαν το σθένος να συνεχίσουν τις επιθετικές επιχειρήσεις, προς επίτευξη αποφασιστικού αποτελέσματος.
 
Maxi Sarantaporo 05
 
Η σύλληψη του ελιγμού, έτσι όπως διαμορφώθηκε από το επιτελειο της Στρατιάς, δηλαδή η κατά μέτωπο επίθεση, με ταυτόχρονη εκτέλεση διπλής υπερκεράσεως στα δύο πλευρά, σε συνδυασμό με ευρύ υπερκερωτικό ελιγμό, ήταν ικανοποιητική για τα δεδομένα της εποχής. Διαπιστώνεται όμως ότι το σχέδιο δεν ήταν εύκαμπτο, γιατί δόθηκε διαταγή συνεχίσεως της επιθέσεως, παρά τα προβλήματα που παρουσιάσθηκαν κατά τη διεξαγωγή της μάχης την 9 Οκτωβρίου. Απαιτείτο αμέσως αναπροσαρμογή του σχεδίου, ενώ διαφαίνεται παντελής απουσία της ταχύτητας αντιδράσεως και της ευελιξίας. Παρατηρήθηκε επίσης έλλειψη της ενότητας διοικήσεως σε πολύ μεγάλο βαθμό, παντελής έλλειψη συντονισμού και μη απλότητα του σχεδίου λόγω της ασάφειας των εκδιδομένων διαταγών. Δεν εφαρμόσθηκε η αρχή του αιφνιδιασμού, παρά μόνο μερικώς από την IV Μεραρχία και μάλιστα κατόπιν πρωτοβουλίας του διοικητή της.
 
Maxi Sarantaporo 04
 
Το αποτέλεσμα της μάχης κατέδειξε ότι η Στρατιά εφάρμοσε την κύρια προσπάθεια σε λάθος άξονα, αυτόν που προσέκρουε στο πιο ισχυρό σημείο της τοποθεσίας. Η επίθεση τριών μεραρχιών στο κέντρο, σε μέτωπο 15 περίπου χλμ, ήταν υπερβολική και η αιτία των μεγάλων απωλειών.
 
Εδώ αξίζει να σημειώσουμε ότι ακριβώς η ίδια τακτική (εφαρμογής της κύριας προσπάθειας), με τα ίδια δυσάρεστα αποτελέσματα, χρησιμοποιήθηκε αργότερα στις μάχες Ελασσόνας, Γιαννιτσών, Κιλκίς – Λαχανά, αλλά και στις πρώτες αποτυχημένες επιθέσεις εναντίον του Μπιζανίου στα Ιωάννινα.
 
Στη μάχη του Σαραντάπορου δεν μπορέσαμε να αποκόψουμε τις γραμμές συμπτύξεως του εχθρού και να εκμεταλλευτούμε την επιτυχία μας, με τη γνωστή πιά, απραξία της Ταξιαρχίας Ιππικού. Αυτό επαναλήφθηκε αργότερα και στις μάχες Ελασσόνας, Γιαννιτσών, Κιλκίς – Λαχανά, αλλά και μετέπειτα στη μάχη του Δορυλαίου – Σεντί Γαζή, αλλά και καθ’ όλη τη διάρκεια της Μικρασιατικής Εκστρατείας.
 
Τελικά, η κύρια αιτία που υποχρέωσε τους Τούρκους σε σύμπτυξη ήταν η υπερκερωτική ενέργεια της IV Μεραρχίας. Ο διοικητής της IV Μεραρχίας, υποστράτηγος Κωνσταντίνος Μοσχόπουλος (προερχόμενος από το Όπλο του Πυροβολικού), παρά το γεγονός ότι με τις οδηγίες που του δόθηκαν δεσμευόταν και με ενέργεια προς Σαραντάπορο, καθόρισε ως μοναδική ενέργειά του τη γρήγορη προς τα Σέρβια προέλαση, για να απειλήσει τα νώτα του αντιπάλου και την αποκοπή της συμπτύξεώς των Τούρκων προς Κοζάνη. Το συμπέρασμα γνωστό: στενωποί και γενικότερα οργανωμένες τοποθεσίες παραβιάζονται καλύτερα με υπερκερωτικές ενέργειες.
 
Maxi Sarantaporo 012
 Ο διοικητής της IV Μεραρχίας, υποστράτηγος Κωνσταντίνος Μοσχόπουλος
 
Maxi Sarantaporo 014
 
* Το Σαραντάπορο είναι κτισμένο σε υψόμετρο 840μ στη νοτιοανατολική πλαγιά του όρους Λεπτοκαρυά (1228μ) του ορεινού όγκου των Καμβουνίων (Βουνάσα-1615μ), τα οποία αποτελούν το φυσικό σύνορο Θεσσαλίας και Μακεδονίας στο βορειοδυτικό τμήμα του νομού Λάρισας. Η παλιά ονομασία του χωριού ήταν Γκλίγκοβο. Νοτιοδυτικά υψώνεται το όρος Αμάρμπεης (Αρχοντική-1473μ), κομμάτι των Καμβουνίων, βορειοανατολικά υψώνεται το όρος Τίταρος ή Σιάπκα (Μικρό Φλάμπουρο-1836μ), που συνδέει τα Πιέρια Όρη (Φλάμπουρο-2188μ) με τον Όλυμπο (Μύτικας-2917μ), ο οποίος ορθώνεται ανατολικά ενώ νότια βρίσκονται οι απολήξεις του προς την Ελασσόνα, διαμορφώνοντας το Περραιβικό οροπέδιο, κατά την αρχαία ονομασία. Βορειοανατολικά του χωριού, μεταξύ Καμβουνίων (Ντοβράς) και Πιερίων (Τίταρος), οριοθετούνται τα Στενά Σαρανταπόρου ή Βολουστάνα (Volustena) ή Σεϊτάν Μπουγάζ (στενά του διαβόλου) ή Γκετσίτ Δερβέν (ελ.μετ: σαράντα περάσματα), που αποτελούν φυσική δίοδο μεταξύ Θεσσαλίας και Μακεδονίας. Ανατολικά, κοντά στα σύνορα με το χωριό Λιβάδι και κατά μήκος των Στενών Σαρανταπόρου, ρέει ο ποταμός Σαραντάπορος ή Τιταρήσιος. Ο παλιός δρόμος, που διαπερνά τα Στενά Σαρανταπόρου, ακολουθεί την κοίτη του ποταμού σε μια χαράδρα πολύ στενή, ανάμεσα στη Σιάπκα ή Τίταρος και τη Βίγλα ή Σκοπιά (1139μ.) από την πλευρά των Πιερίων και τo Ντοβρά και τον Κούκο από την πλευρά των Καμβουνίων. Ο δρόμος είναι σφηνωμένος μέσα στα βουνά και διασταυρώνεται συνέχεια με το γρήγορο ποτάμι, με συνέπεια τους συνεχείς ελιγμούς. Γι’ αυτόν τον λόγο το ποτάμι ονομάστηκε Σαραντάπορος (σαράντα πόροι=περάσματα).
 
Μουσείο της Μάχης του Σαρανταπόρου
 
Maxi Sarantaporo 013
 
Maxi Sarantaporo 015
 
Maxi Sarantaporo 25
 
moyseio sarantaporo1
 

 

 


Nikos Deja Vu - Μάχη Σαραντάπορου (Sarandaporon... von n000k

 

 

 
 
Κάντε Like στη σελίδα μας στο Facebook ''Θεσσαλονίκη-Ιστορικό Αρχείο''
για να ενημερώνεστε καθημερινά για ιστορικά θέματα της Θεσσαλονίκης και της Μακεδονίας
 

 

Read 672 times
Bookmark and Share

Translate this article:

Giatroi Xwris Synora Banner 01

Giatroi Xwris Synora Banner 02

Thessaloniki Poli twn Balkaniwn banner

Republic Radio 100.3 02

Bibliopwleio