Anazitisi Nosokomeia Thessalonikis Epikoinwnia Thessgiatro
Eggrafi Melwn  Oroi Xrisis Thessgiatro  Oroi Xrisis

Ποιος ήταν ο Κάρολος Ντήλ;

 

Agia Sofia palia thessaloniki 1

 

Στην πρώτη δεκαετία του εικοστού αιώνα, ένας ευγενής κύριος που δεν είχε κλείσει τα πενήντα (γεννημένος στο Στρασβούργο το 1859), έφτανε στη Θεσσαλονίκη, ήδη διάσημος, επιφορτισμένος με μια σπουδαία αποστολή. Του είχε ανατεθεί η επίβλεψη της αναστήλωσης της Αγίας Σοφίας που έστεκε καμένη πάνω από δεκαπέντε χρόνια, στο κέντρο της πολιτείας. Ηταν ήδη τζαμί από τον 16ο αιώνα και η διατήρηση της αρχιτεκτονικής δυναμικής, όπως και της οικονομικής ακμής της πόλης, με μετάκληση σπουδαίων επιστημόνων και επιχειρηματιών της Ευρώπης, ήταν ένα από τα μεγάλα όνειρα της εκσυγχρονιστικής οθωμανικής διοίκησης, που την αντιπροσώπευε ο Λέσβιος Χιλμή Πασάς.
 
Ο Ντηλ(1859-1944) έφτανε με πλήθος περγαμηνών. Διδάκτορας στα τριάντα του, εδραιωμένος ήδη στη Ρώμη και στην Αθήνα, εξελίχτηκε σε καθηγητή του πανεπιστημίου του Νανσύ και μετά από βραχεία επιτυχή καριέρα, ήταν στη Θεσσαλονίκη ως καθηγητής της βυζαντινής ιστορίας στη Σορβόνη.
 
Karolos Ntil1
 
Μαζί του είχε έναν στενό συνεργάτη, τον επιτυχημένο αρχιτέκτονα Μαρσέλ Λε Τουρνώ, ο οποίος ερευνούσε αρχιτεκτονικές δομές της βυζαντινής Θεσσαλονίκης, αποτυπώνοντας, ερμηνεύοντας, χαρτογραφώντας και φωτογραφίζοντας. Ο κύριος καθηγητής είχε μόλις περάσει μια παραγωγική περίοδο στην Κωνσταντινούπολη, όπου μελέτησε τη μονή της Χώρας, κοντά στις Βλαχέρνες, προσφέροντας έναν νέο όρο ερμηνεύοντας την τέχνη της εποχής του Μετοχίτη στα ψηφιδωτά και τις τοιχογραφίες Ανδρονίκου του Γέροντος: για τον Ντηλ ήταν «η Παλαιολόγεια Αναγέννηση» που έλαμπε στη μονή. Ο όρος χρησιμοποιείται ακόμη και σήμερα.
 
Η καμένη καθεδρική
 
Εως το μεγάλο σεισμό της πόλη του 620, στη θέση της Αγίας Σοφίας υπήρχε μια τεράστια πεντάκλιτη βασιλική με αυλή. Αυτό που λέμε σήμερα «Νυμφαίο» ήταν το βαπτιστήριο της Βασιλικής, ενώ τα πλαϊνά της δωμάτια αποτελούν το σημερινό αγίασμα του Προδρόμου. Το μεγάλο ιερό της με εξωτερικούς πεσσούς διασώζεται κάτω από τις γωνιακές πολυκατοικίες της Σβώλου που βλέπουν στο ιερό του σημερινού ναού. Ο σημερινός ναός χτίστηκε με το υλικό του παλαιού, αλλά ήταν βασιλική με τρούλο, μικρότερη αλλά πολυτελής. Θεωρείται κτίσμα του 7ου αιώνα, με πολλές και σπουδαίες μετασκευές, έως και τον 12ο. Υπήρξε μητρόπολη της πόλης. Ως τζαμί, διέθετε προστώο και έναν κοντό μιναρέ-κλιμακοστάσιο. Κάηκε το 1890. Μια φωτογραφία του ναού που σώζεται, πριν το 1890, δείχνει πως ήταν ολικά μολυβοσκέπαστη. Η εντολή ήταν να αποκατασταθεί. Η μελέτη των ψηφιδωτών και η χρονολόγηση μερικών στο τέλος του 8ου αιώνα, μαζί με το ίχνος του σταυρού, έκαναν τους ερευνητές να το θεωρήσουν μνημείο της εικονομαχίας. Επομένως, η αναστήλωσή του, ειδικά η «εικαστική», ήταν απολύτως δυνατή, αφού και σε ένα τζαμί η ανεικονική διακόσμηση επιτρέπεται. Στην περίπτωση της Αγίας Σοφίας, τα εικονομαχικά στοιχεία και το ισλάμ συνέπιπταν μορφολογικά, και αυτή η ιδέα δέσποσε στην αποκατάσταση του συνόλου.
 
Karolos Ntil3    Karolos Ntil4
 
Η αποκατάσταση
 
Οι κυρίες Αστρεινίδου και Καμαράκη δούλεψαν στη νέα «διακόσμηση» της εποχής Ντηλ-Λε Τουρνώ και συμπεραίνουν ότι υπάρχουν δυο εκδοχές που απέχουν ελάχιστα μεταξύ τους, μια «σταμπωτή» (στένσιλ) απόδοση ανεικονικών θεμάτων και μία επιμελέστερη, «μοντέρνα», κατά τη γνώμη του επηρεασμένη από την αρ νουβώ. Τη θέση τους υποστηρίζουν με επαρκή παραδείγματα. Σε κάθε περίπτωση, η ανεικονικότητα ήταν αυτή που έφερε την «έγκριση» τέτοιας διακόσμησης (όπως ο φουτουρισμός έφερε αποδοχή του από το φασισμό και το σοσιαλισμό, λόγω της εμμονής του στη μηχανή και στην περιδίνηση, κι όχι λεπτολογώντας στις ριζοσπαστικές του αρχές).
 Karolos Ntil5
 
Στο δημοσίευμά τους (Αρχαιολογία, 45.18 (1992) εκτίθενται σημαντικά στοιχεία της εργολαβίας: χρηματοδότες, ο Χιλμή Πασάς αλλά και η γαλλική κυβέρνηση διά του προξενείου. Τα έργα άρχισαν την άνοιξη του 1907, εγκρίθηκαν και προχώρησαν γρήγορα λόγω της ανακάλυψης των ψηφιδωτών. Οι ανάδοχοι εργολάβοι ήσαν οθωμανοί. Μιας χρονιάς προϋπολογισμός ήταν 500 χρυσές λίρες. Για την αποκατάσταση των θυρωμάτων και των καμπυλών έγινε εντατική χρήση στούκκο, παραγγέλθηκαν μαρμάρινα θυρώματα από την Προποντίδα «βυζαντινού» ύφους, ενώ οι δύο νότιοι κίονες της πειόσχημης στοάς, αφέθηκαν καμμένοι και φαγωμένοι, ντυμένοι με σιδερένιο μεταλλικό φύλλο, επιζωγραφισμένο.
 
Ο Ντηλ ως «έκκεντρος» ιστορικός
 
Λίγοι βυζαντινολόγοι ασχολήθηκαν τόσο πολύ με την επιβίωση της εποχής που μελέτησαν. Ο Ντηλ(1859-1944) που αρχικά είχε αφοσιωθεί στη δυτική λεκάνη της Μεσογείου και στην Ιταλία, από νωρίς μελέτησε τον Οσιο Λουκά στη Φωκίδα και τα μνημεία της Θεσσαλονίκης. Οσο περνούσαν τα χρόνια (πέθανε το 1944) συνέγραψε εύληπτα ιστορικά δοκίμια τόσο καλογραμμένα, ώστε να απομειώνεται ο συστηματικός επιστημονικός τους χαρακτήρας, πράγμα όχι παράξενο, δεδομένης της εποχής και του έντονου διαχωρισμού σε «σοβαρούς» και «ασόβαρους» επιστήμονες. Αλλά ο άνθρωπος έτυχε μιας απρόσμενης συγκυρίας: ήταν ο τελευταίος, ίσως, «πλήρης» επιστήμων ιστορικός, που ατένισε τα χαμένα σήμερα ψηφιδωτά του Αγίου Δημητρίου, και έτσι, ο μόνος άνθρωπος που είδε διά ζώσης τη μονή Λατόμου, την Αχειροποίητο, την Αγία Σοφία και τον Αγιο Δημήτριο. Ο πολύς Λε Τουρνώ πέθανε το 1912 και συνεργάστηκε με τον αρχιτέκτονα Ανρύ Σαλαντέν, που είχε μια αξιόλογη σταδιοδρομία μελετώντας βυζαντινά μνημεία του Μαγκρέμπ. Η ομάδα δημοσίευσε το 1909 άρθρα και φωτογραφίες για τον Αγιο Δημήτριο και την Αγία Σοφία, ενώ η «Αχειροποίητος» δημοσιεύτηκε το 1914. Μόλις το 1918 κυκλοφόρησε το λεύκωμα (στα γαλλικά) «Χριστιανικά μνημεία της Θεσσαλονίκης», πάντα πολυτιμο.
 
Αλλες, ανεξάρτητες, «παραγωγές»
 
Η προετοιμασία της επίσκεψης του σουλτάνου Ρεσάτ του 1911 βελτίωσε την εικόνα και άλλων μνημείων, όπως των οχυρώσεων αλλά και τζαμιών και ναών. Ειδικά η μονή Βλαττάδων, κτίσμα δυο βυζαντινών φάσεων, έδρα ζηλωτική και στην τελική της φάση μονότρουλη βασιλική με πειόσχημη στοά, απέκτησε ένα παχύ στηθαίο με απλό διάκοσμο και τραβηχτή κονία, ένα τετραγωνικής κάτοψης δικιόνιο προστώο και μια στο νότο. Σχεδιασμένα από τον Π. Παπαγεωργίου, δείχνουν την άποψη ενός ιστορικου ερωτευμένου με το Βυζάντιο ως προς το τι είναι «σύγχρονο βυζαντινό». Αυτή η έννοια, μη συστημική, ταλαιπώρησε και ταλαιπωρεί τη νεοελληνική αρχιτεκτονική περισσότερο κι απ' όσο ο Αρθούρος και οι μελαγχολικές ηγερίες του την κέλτικη διακόσμηση, μουσική και μυθοπλασία. Ας σημειωθεί ότι η μονή στο εσωτερικό της χρωματίστηκε με γαλαζόγκριζο ασβεστοκονίαμα με γύψο, και με σχεδιασμένα ανάλαφρα ανθάκια, την ίδια εποχή.
 
Επιλεγόμενα
 
Η οθωμανική παρέμβαση στα μνημεία της πόλης είχε σοβαρότητα και καμία διάθεση καταστροφής. Μην ξεχνάμε πως σε κάθε δεκαετία μετά το 1910 χανόταν και χάνεται ένα απίστευτα μεγάλο ποσοστό μεσαιωνικών αρχαιοτήτων από την πόλη, ενώ άλλων εποχών μνημεία και περιβάλλοντα στην πράξη λειτουργούν συμβολικά, καθώς δεν έχει διασωθεί κανένα επαρκές δείγμα τους και δεν εννοώ μόνον τα «ιστορικά»: από την τεταπεινωμένη περαστική αρχιτεκτονική της Μπάρας και των πρώτων προσφύγων σώζονται ελάχιστα και διασπαρμένα δείγματα. Αλλά σε αυτό, ο Κάρολος Ντηλ, που δικαίως του έχει δοθεί ένας κεντρικός δρόμος της Πυρικαύστου, δεν είχε απολύτως καμία ανάμειξη, πράγμα που δεν μπορούμε να ισχυριστούμε για άλλους, νεότερους επιστήμονες…

Έργα του Καρόλου Ντήλ:

Ο Ντηλ συνέγραψε πολλά βιβλία σχετικά με τη βυζαντινή τέχνη και ιστορία. Το πιο γνωστό είναι το Βυζάντιο: Ακμή και παρακμή.
 
Άλλα έργα του είναι:
 
L’Art byzantin dans L’Italie méridionale (1894)
L’Afrique byzantine. Histoire de la domination byzantine en Afrique (533–709) (1896)
Justinien et la Civilisation byzantine au 6. Siècle (1901)
Theodora, Imperatrice de Byzance (1904)
Figures byzantines (1906–1908)
Excursions archéologiques en Grèce (1908)
Manuel d’art byzantin (1910)
Histoire de l’empire byzantin (1920)
L’Art chrétien primitif et l’art byzantin (1928)
La Peinture byzantine (1933).
Les Grands Problèmes de l’Histoire Byzantine (1943)
 

 

Κάντε Like στη σελίδα μας στο Facebook ''Θεσσαλονίκη-Ιστορικό Αρχείο''
για να ενημερώνεστε για ιστορικά θέματα της Θεσσαλονίκης και της Μακεδονίας
 

 

Read 2617 times
Bookmark and Share

Translate this article:

Giatroi Xwris Synora Banner 01

Giatroi Xwris Synora Banner 02

Thessaloniki Poli twn Balkaniwn banner

Republic Radio 100.3 02

Bibliopwleio