Anazitisi Nosokomeia Thessalonikis Epikoinwnia Thessgiatro
Eggrafi Melwn  Oroi Xrisis Thessgiatro  Oroi Xrisis

Η ιστορία της Θεσσαλονίκης πριν την απελευθέρωση του 1912 (φωτογραφικό αφιέρωμα)

 

salonica
 

Η ελληνική κοινότητα 1850 -1912

“Από το 1850 ως το 1912, η ελληνική κοινότητα παρέμενε το τρίτο συστατικό της πόλης, μετά την εβραϊκή και την τουρκική κοινότητα. Στο Δεύτερο μισό του 19ου αιώνα γνώρισε, ‘όπως άλλωστε και το σύνολο του πληθυσμού της πόλης, μια ταχεία αύξηση, που οφειλόταν χωρίς αμφιβολία στην έλξη που ασκούσε η πόλη, λόγω της οικονομικής της ανάπτυξης. Κύρια, όμως, αιτία αυτής της αύξησης ήταν η εγκατάσταση αγροτικών πληθυσμών από τις γύρω περιοχές, που είχαν καταστραφεί εξαιτίας των συγκρούσεων ανάμεσα στα αντίζηλα βαλκανικά κράτη.”
 
Γεωργιάδου Κίρκη, "Οι Έλληνες της Θεσσαλονίκης", Θεσσαλονίκη, 1850-1918, εκδ. Εκάτη 1994
 

Επέκταση της πόλης ανατολικά (Εξοχές 1885)

“Οι Εξοχές, που δημιουργήθηκαν μετά το 1885 σαν δεύτερος τόπος κατοικίας, αποκτούν, μετά την εγκατάσταση του τραμ, το χαρακτήρα της συνοικίας για τα ανώτερα στρώματα. Η δημαρχία συντάσσει το1888 το σχέδιο της συνοικίας, ενώ το 1906 εκπονεί ένα σχέδιο επέκτασης, εξαιτίας της ταχύτατης ανάπτυξής της. Τα κριτήρια που οδηγούν την εγκατάσταση στο Χαμιδιέ-το επίσημο όνομα της νέας συνοικίας-δεν είναι καθόλου εθνικά ή θρησκευτικά αλλά καθαρά κοινωνικά και οικονομικά. Τούρκοι αξιωματικοί, Εβραίοι τραπεζίτες και οι Έλληνες έμποροι έρχονται να κατοικήσουν εδώ, όταν τους το επιτρέπει η οικονομική τους κατάσταση. Η “εμφάνιση” στην λεωφόρο των εξοχών σημαίνει επαγγελματική επιτυχία και κοινωνική αναγνώριση. Πολλές περιγραφές αναφέρουν αυτή τη “χαρούμενη συνοικία σε σχέση με την εμπορική συνοικία, ως συνοικία της ξεκούρασης, αντίθετα με αυτή της συνεχούς προσπάθειας”. Ο P. Roussel αναφέρει επίσης:  “Η συνοικία που τώρα διασχίζουμε είναι ιδιαίτερα γοητευτική. Μια δεντροφυτεμένη λεωφόρος, κατά μήκος της οποίας κυλούν οι τροχοί του τραμ. Δεξιά και αριστερά, βίλες με ανθισμένους κήπους, απλές, πολυτελείς, ποικίλες, από το ελβετικό σαλέ και το πραγματικό παλάτι με τη μαρμάρινη επένδυση, στην αγγλική έπαυλη ή στην κατοικία a la greque, με το κομψό περιστύλιο, όλες με χαριτωμένη όψη, εκτυφλωτική λευκότητα και κρυμμένες μέσα στο πράσινο , σαν τα υπέροχα μαργαριτάρια μιας πολύτιμης κοσμηματοθήκης”.
 
Κολώνας Βασίλης, Οι αρχιτεκτονικές μετατροπές στο Θεσσαλονίκη, 1850-1918, εκδ. Εκάτη 1994
 

1870 ο πληθυσμός της Θεσσαλονίκης

“Στα 1870 ο πληθυσμός της Θεσσαλονίκης πρέπει να είχε φτάσει ήδη τις 80.000 κατοίκους. Δέκα χρόνια αργότερα είχε ξεπεράσει τις 100.000 για να φτάσει τις 120.000 κατοίκους το 1888…στα 1905 ο πληθυσμός εκτιμήθηκε στις 150.000 και το 1912 στις 180.000, αριθμός που ίσως να μην είναι υπερβολικός, αν συμπεριληφθούν και οι μη μόνιμοι κάτοικοι. Πάντως, το αποτέλεσμα της πρώτης απογραφής που διενήργησε το ελληνικό κράτος δεν ήταν πολύ διαφορετικό από τις εκτιμήσεις των παρατηρητών: Στις 28 Απριλίου η ελληνική Θεσσαλονίκη αριθμούσε 157.889 κατοίκους.”
 
Γούναρης Κ. Βασίλης, "Θεσσαλονίκη,1830-1912 , ιστορία ,οικονομία και κοινωνία" στο Τοις αγαθοίς βασιλεύουσας , Θεσσαλονίκη, ιστορία και πολιτισμός , επιμ. Χασιώτης Κ.Ι. , Ά τόμος εκδ. Παρατηρητής, 1997
 

Θεσσαλονίκη 1880

“Οι Εβραίοι στα 1880 ήταν 45.000 και ξεπερνούσαν τις 60.000 το 1912, δηλαδη περίπου το 40% του πληθυσμού. Οι Έλληνες, την ίδια χρονιά, πλησιάζουν τις 40.000 ουσιαστικά η κοινότητά τους μέσα σε έναν αιώνα είχε αριθμητικά διπλασιαστεί . Η κατακόρυφη αύξηση του εβραϊκού στοιχείου θα πρέπει μάλλον να αποδοθεί στη μείωση της παιδικής θνησιμότητας, σε αντίθεση με τη χριστιανική και τη μουσουλμανική ομάδα που αυξανόταν αριθμητικά κυρίως εξαιτίας της ελεύσεως προσφύγων από διάφορα μέρη της αυτοκρατορίας,”

Γούναρης Κ. Βασίλης, "Θεσσαλονίκη,1830-1912 , ιστορία ,οικονομία και κοινωνία" στο Τοις αγαθοίς βασιλεύουσας , Θεσσαλονίκη, ιστορία και πολιτισμός , επιμ. Χασιώτης Κ.Ι. , Ά τόμος εκδ. Παρατηρητής, 1997

 

 

Δομή της Θεσσαλονίκης (Millet)

“Είναι προφανές ότι η κοινωνία της Θεσσαλονίκης ήταν δομημένη κατά έναν τρόπο που αντανακλούσε ακριβώς το σύστημα των millet. Ξεχωριστές συνοικίες , συντεχνίες ,τράπεζες ,δικαστήρια ,σχολεία και νοσοκομεία διαιώνιζαν την καχυποψία και τις αμοιβαίες αντιπάθειες .Ωστόσο, χωρίς να παραβλέπονται τα τεράστια εμπόδια που ορθώνονταν μεταξύ των διάφορων κοινοτήτων της πόλης, δεν είναι δύσκολο να διακρίνει κανείς και ορισμένους διαύλους οριζόντιας επικοινωνίας, που άρχισαν να αναπτύσσονται κατά τον 19ο αιώνα .Το 1869 εκλέχθηκε το πρώτο δημοτικό συμβούλιο αποκλειστικά από τους ιδιοκτήτες ακινήτων , Μουσουλμάνων βέβαια στην πλειοψηφία τους, και ορίστηκε από τον Βάλη ο πρώτος Δήμαρχος, ο Suleiman Soudi. Μολονότι το μουσουλμανικό στοιχείο διατήρησε τον απόλυτο έλεγχο της δημαρχίας, ωστόσο το όργανο αυτό ήταν το μοναδικό που μεριμνούσε για το σύνολο της πόλης …

Το σημαντικότερο όμως βήμα ενοποίησης ,έγινε με την ίδρυση διαφόρων ευρωπαϊκών ιδιωτικών σχολείων , τα οποία δέχονταν μαθητές όλων των θρησκευμάτων και εθνοτήτων και με την συνακόλουθη διείσδυση και την κυριαρχία της ευρωπαϊκής κουλτούρας σε θέματα μόδας, λογοτεχνίας, ιδεολογίας και διασκέδασης. Οι εξελίξεις αυτές έτειναν να δημιουργήσουν μια κοσμοπολίτικη τάξη με κοινά οικονομικά συμφέροντα (εύποροι χριστιανοί και Εβραίοι, προστατευόμενοι των Δυτικών, μαζί με τους Ντονμέδες κυριαρχούσαν στο εμπορικό επιμελητήριο).

Παρόμοια σημάδια προσέγγισης ήταν εμφανή και στις σχέσεις των εργατικών τάξεων της πόλης . Οι προσεγγίσεις αυτές, όσο κι αν αποτελεσαν σημαντική υπέρβαση του καθιερωμένουαπομωνοτισμού των κοινοτήτων , δεν πρέπει να υπερτιμώνται Μολονότι η εμπορική κοινότητα της πόλης φαινόταν ενωμένη στα συμφέροντά της Ωστόσο οι εμπορικοί ανταγωνισμοί των κοινοτήτων , αν και περιοδικοί, δεν ήταν σπάνιοι.

Σε τελική ανάλυση , είναι εμφανές ότι στις αρχές του 20ού αιώνα η Θεσσαλονίκη, λόγω της απίστευτης ανθησης του μεταπρατικού εμπορίου , απόκτούσε ταχλυτατα αδιαμφισβήτητο ευρωπαϊκό χαρακτήρα ορατό από όλοθς τους παρατηρητές . Ίσως ορισμένοι αισιόδοξοι θα μπορούσαν να ισχυριστούν μάλιστα ότι ο εκσυγχρονισμός και η ευημερία οδηγούσαν επιτέλους στην παγίωση μιας πολυεθνικής αστικής τάξης .

Η πραγματικότητα όμως ήταν ότι κάτω από το λεπτό μανδύα του κοσμοπολίτικου και του σοσιαλισμού οι κοινότητες της Θεσσαλονίκης παρέμεναν ακόμα βαθύτατα δυχασμένες . Μέσα στο κλίμα του αυξανόμενου εθνικισμού που συντηρούνταν από την προσδοκώμενη κατάρρευση της οθωμανικής αυτοκρατορίας , οι δεσμοί της παράδοσης και της θρησκείας αποδεικνύονται πολύ ισχιρότεροι από οποιαδήποτε οικονομικά ή ταξικά συμφέροντα .

Η Θεσσαλονίκη παρέμεινε μια διασπασμένη πόλη μέχρι την είσοδο των ελληνικών στρατευμάτων , το βράδυ της 26ης Οκτωβρίου 1912 και ίσως για αρκετά χρόνια αργότερα…”

Γούναρης Κ. Βασίλης, "Θεσσαλονίκη,1830-1912 , ιστορία ,οικονομία και κοινωνία" στο Τοις αγαθοίς βασιλεύουσας , Θεσσαλονίκη, ιστορία και πολιτισμός , επιμ. Χασιώτης Κ.Ι. , Ά τόμος εκδ. Παρατηρητής, 1997

 

Τούρκοι

Ο Ιωάννης Καμενιάτης γράφει στο βιβλίο του Η άλωση της Θεσσαλονίκης από τους Σαρακηνούς ότι οι άγριοι και άπληστοι εκείνοι πειρατές παραβίασαν το χαμηλό παραθαλάσσιο τείχος και κατέλαβαν την πόλη στις 31 Ιουλίου του 904. Αφού επί πολλές μέρες έσφαζαν και πυρπολούσαν, πήραν μαζί τους φεύγοντας κάπου είκοσι χιλιάδες αιχμαλώτους που τους πούλησαν στα σκλαβοπάζαρα της Ανατολής. Αναφέρει χαρακτηριστικά μάλιστα ότι “απήχθη το ένα δέκατο των κατοίκων της Θεσσαλονίκης ”.Η πληροφορία αυτή του Καμενιάτη , καθώς και άλλες μαρτυρίες συγχρόνων του χρονογράφων ,μας δίνουν το δικαίωμα να πιστεύουμε ότι η τότε Θεσσαλονίκη είχε πληθυσμό πάνω από διακόσιες χιλιάδες κατοίκους , χριστιανούς, Σλάβους και Τούρκους.

Πως όμως βρέθηκαν οι Τούρκοι στη Θεσσαλονίκη; Ο Βυζαντινός συγγραφέας Ι. Κωδινός αναφέρει στο βιβλίο του De officiis ότι στις αρχές του 9ου αιώνα τουρκικά φύλα ζήτησαν άσυλο από τον αυτοκράτορα Θεόφιλο, που τους το παραχώρησε.Οι άποικοι αυτοί εγκαταστάθηκαν στις πεδιάδες της Κεντρικής Μακεδονίας , στην περιοχή του Αξιού.Πολύ αργότερα άλλα τουρκικά φύλα, οι Ούζοι στα 965, οι Πετσενέγοι στα 1051 και οι Κουμάνοι στα 1065,ήρθαν στη Μακεδονία και εγκαταστάθηκαν στις χέρσες περιοχές της , που ήταν κατάλληλες για εποικισμό .Στα χρόνια που ακολούθησαν ο Βογιαζήτ κατέλαβε την Θεσσαλονίκη (1934). Η πόλη επανήλθε στα χέρια των Βυζαντινών στα 1402, μετά την ήττα του Βογιαζήτ από τον Ταμερλάνο. Οι εκστρατείες των Τούρκων όμως είχαν αποτέλεσμα να εγκαθίστανται οι πολεμιστές του Εβρενός μπέη, ενός εξωμότη Έλληνα στρατηγού που ήταν στην υπηρεσία των Μωαμεθανών. Όταν οι Τούρκοι κατέλαβαν τη Θεσσαλονίκη στις 29 Μαρτίου του 1430, όσοι κάτοικοι γλίτωσαν από τις σφαγές έφυγαν στην ύπαιθρο και έμειναν στην πόλη μόνο εφτά χιλιάδες .Για να εποικίσει την έρημη πόλη ο σουλτάνος Μουράτ Β΄ έφερε από τα Γιαννιτσά πολλές τούρκικες οικογένειες και τις εγκατέστησε στα σπίτια των φυγάδων. Οι καινούργιοι αυτοί κάτοικοι της πόλης, μαζί με όσους είχαν απομείνει, μαζί με τους Εβραίους πρόσφυγες από τις χώρες της Κεντρικής Ευρώπης , τους Σλάβους και τους Αρμένιους , ζούσαν τα πρώτα χρόνια της τουρκικής κατάκτησης δίχως κανενός είδους διάκριση όσον αφορά την θρησκεία ή το επάγγελμά τους.

Τομανάς Κ., Οι κάτοικοι της παλιάς Θεσσαλονίκης , εκδ. Νησίδες , Θεσσαλονίκη 1990.

 

Εβραίοι

Όταν όμως ο πληθυσμός της πόλης αυξήθηκε με τον ερχομό των Εβραίων Σεφαρδίμ, επήλθε ένας κάποιος διαχωρισμός εθνοτήτων .Οι Εβραίοι εγκαθίστανται κοντά στο παραθαλάσσιο τείχος , οι χριστιανοί συγκεντρώνονται γύρω από τις εκκλησίες που δεν βρίσκονται στα χέρια των κατακτητών, ενώ οι Τούρκοι αποτραβιούνται στα υψώματα, στο Μπαϊρι , και χτίζουν εκεί τα σπίτια τους .Ο τοπικός αυτός διαχωρισμός των τριών κυριοτέρων εθνοτήτων θα διατηρηθεί αναλλοίωτος μέχρι το 1912.

 

Συνοικίες

Γύρω στα 1880 είχαν πια διαμορφωθεί οι συνοικίες των διαφόρων εθνοτήτων της πόλης . Οι Τούρκοι είχαν τα σπίτια τους στο Μπαϊρι, οι εβραϊκές γειτονιές ήταν σχεδόν όλες κάτω από την Εγνατία, ξένοι έμεναν στον Φραγκομαχαλά, οι Σχισματικοί στον Κιλκίς μαχαλά και οι Έλληνες στις δώδεκα συνοικίες που αναφέραμε πιο πάνω. Οι πλούσιες ελληνικές οικογένειες είχαν τα σπίτια τους στις συνοικίες του Αγίου Αθανασίου, του Αγίου Νικολάου του Τρανού και στην Εγνατία , ενώ τα σπίτια των οικονομικά ασθενέστερων, τα πιο πολλά κακοχτισμένα , ανήλιαγα και ετοιμόρροπα, ήταν διασκορπισμένα στις άλλες γειτονιές .Μέσα σ’ αυτά, οι ιδιοκτήτες τους ζούσαν άβολα και περίμεναν πάνω από εκατό χρόνια τους εργολάβους να τα γκρεμίσουν και να τους δώσουν αντιπαροχή μαγαζιά και διαμερίσματα. Οι πολύ φτωχοί, που δεν είχαν δικά τους σπίτια, άλλαζαν κάθε τόσο σπίτι και γειτονιά. Για ποιο λόγο όμως μετακόμιζαν, πρώτα- πρώτα, το νοίκι. Τότε δεν υπήρχε νομική προστασία του ενοικιαστή και ο ιδιοκτήτης, αν του χρωστούσαν νοίκια, πετούσε στον δρόμο τα λιγοστά πράγματα και τα παιδιά του νοικάρη δίχως να δώσει λογαριασμό σε κανένα.

 

Παραλία

Στην παραλία όπου έχουν γκρεμίσει το τείχος με τις πολεμίστρες βρίσκονται τα καφενεία , τα θέατρα και περιφέρονται ντυμένοι στα πιο απίθανα πολύχρωμα κουρέλια Βούλγαροι , Έλληνες , Εβραίοι , Τούρκοι κι ανάμεσα τους που και που να κι ένας “ φράγκος ” που τον ξεχωρίζει κανείς από το στητό παράστημα του και το τσιλίντρο ή το καβουράκι που φοράει αντί τουρμπάνι , φέσι , ή άλλο κάλυμμα της κεφαλής .

Ενεπεκίδης Κ. Π. , Η Θεσσαλονίκη στα χρόνια 1875 - 1912 , εκδ. Κυριακίδη , Θεσσαλονίκη 1988 , σ .58

 

Σχέσεις Εθνοτήτων

“ Δίπλα στους φαίους Βούλγαρους , τους λευκούς Αρβανίτες και τους μαύρους ΄Έλληνες ( εννοώ φυσικά τα χρώματα των ενδυμασιών τους ) , βλέπει κανείς και τους ερυθρούς Αρναούτες . . . Οι ( μουσουλμάνοι ) Αρναούτες και οι ( χριστιανοί ) Αρβανίτες ξεχωρίζουν από τους Βούλγαρους κατά τούτο ότι οι πρώτοι οπλοφορούν και οι τελευταίοι δεν κουβαλάνε όπλα

Κάθε ομάδα υποστήριζε με επιμονή το δίκαιο της και αρνιόταν να αναγνωρίσει στην άλλη τους δικούς της νόμους . Τα δίκαια όμως αυτά , αυτοί οι leges barbarum , ήσαν εκατέρωθεν αντιφατικοί .

Μια ανυπόφορη κατάσταση ! Και μια ακόμη απόδειξη ότι είναι ανάγκη να δημιουργηθεί ένας νόμος που να ισχύει για όλους και να τεθεί υπό την διεθνή προστασία των φίλων δυνάμεων .

Ενεπεκίδης Κ. Π. , Η Θεσσαλονίκη στα χρόνια 1875 - 1912 , εκδ. Κυριακίδη , Θεσσαλονίκη 1988 , σ .94, 138.

 

Γενική άποψη της Θεσσαλονίκης

Η πόλη της Θεσσαλονίκης εκτείνεται κατά μήκος της θάλασσας στο στενό κράσπεδο της ράχης σειράς λόφων και συνεχίζεται , ανεβαίνοντας συμπτυσσόμενη σχεδόν ως την κορφογραμμή . Ψηλά πάνω στην πόλη βρίσκονταν ο τουρκικός συνοικισμός με τους ήσυχους δρόμους ανάμεσα στα τείχη και τους κήπους , όπου ο ευρωπαίος περιπατητής αισθανόταν μέσα στην απόλυτη ησυχία πως δεν ήταν ευπρόσδεκτος . Πιο κάτω ήταν ο συνοικισμός των Ελλήνων και των Φράγκων , οι τελευταίοι καθώς και οι Σπανιόλοι κατοικούσαν στο εντελώς πεδινό μέρος .

Ενεπεκίδης Κ. Π. , Η Θεσσαλονίκη στα χρόνια 1875 - 1912 , εκδ. Κυριακίδη , Θεσσαλονίκη 1988 , σ .266.

 

Πολιτειογραφικά Θεσσαλονίκης στα μέσα της δεκαετίας του 1910

Η δεκαετία του 1910 υπήρξε εποχή καθοριστική για τις τύχες της πόλης της Θεσσαλονίκης και της ευρύτερης περιοχής της ως του βασικότερου πολιτικο-κοινωνικού και εμποροοικονομικού κέντρου όλου του βορειο-ελλαδίτικου χώρου.

Τα σπουδαιότερα ιστορικά γεγονότα που σημαδεύουν την πόλη της Θεσσαλονίκης είναι οι Βαλκανικοί πόλεμοι του 1912-1913,που τερματίστηκαν με την συνθήκη του Βουκουρεστίου , με την οποία διευρύνονταν προς το Μακεδονικό χώρο τα μέχρι τότε όρια της χώρας μας, και με βαρύνον γεγονός την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης στις 26 Οκτωβρίου 1912. Ο πρώτος παγκόσμιος πόλεμος 1914-1918 και η εμπλοκή της Θεσσαλονίκης και των Μακεδονικών γενικότερα περιοχών σ’ αυτόν με την απόβαση των Δυνάμεων της Εntente , την εισβολή των Γερμανο – βουλγάρων στην Ανατολική Μακεδονία και το άνοιγμα του πολεμικού Μακεδονικού μετώπου.

Τέλος το κίνημα της Εθνικής Αμύνης τον Αύγουστο του 1916, που ξέσπασε στη Θεσσαλονίκη, η συγκρότηση σε συνέχεια του ομώνυμου εκεί κράτους σε αντιπαράθεση προς το κράτος της Αθήνας και η εγκατάσταση στη Μακεδονική πρωτεύουσα της Προσωρινής Κυβέρνησης, της οποίας κεντρικός πυρήνας υπήρξε η τριανδρία του Ελευθερίου Βενιζέλου – Παύλου Κουντουριώτη – Παν .Δαγκλή.

Ανεξάρτητα από τα προβλήματα τα οποία καλούνταν η χώρα να επιλύσει την εποχή εκείνη , βέβαιο και αντικειμενικό ιστορικά δεδομένο είναι η εθνολογική διαφοροποίηση που επήλθε, χάρις στις μετακινήσεις των πληθυσμών γενικότερα της Μακεδονίας και ειδικότερα της πόλης της Θεσσαλονίκης .

Απογραφικές στατιστικές του πληθυσμού της πόλης της Θεσσαλονίκης έχουν ήδη δημοσιευτεί και πριν της δεκαετία του 1910 και κατά την διάρκεια της κατά το 1913 και το 1920.Ειδικότερα οι απογραφικές στατιστικές του 1910 είναι περιορισμένου πολιτειογραφικού χαρακτήρα. Υπάρχουν όμως και ανέκδοτες στατιστικές όπου καταγράφονται οι πληθυσμοί της Θεσσαλονίκης πόλης και νομού κατά διάφορες εθνότητες. Όλες αυτές οι στατιστικές συντελούν στην σύνταξη του πολιτειογραφικού χάρτη της Θεσσαλονίκης πόλης και νομού , κατά τα μέσα της δεκαετίας του 1910 και ειδικότερα κατά την περίοδο 1916-1917 αντλήθηκαν από τις :

Α) Στατιστικές πληροφορίες της Ελληνικής Μακεδονίας.

Β) Δύο εκθέσεις Δύο εκθέσεις που αναφέρονται στην πυρκαγιά που ξέσπασε στη Θεσσαλονίκη

Γ) Φύλλα της Εφημερίδας της Προσωρινής Κυβερνήσεως

Δ) Έκθεση περί των προσφύγων της Μακεδονίας .

Λουκάτος Δ. Σπύρος, "Πολιτειογραφικά Θεσσαλονίκης, Νόμου και Πόλης, στα μέσα της δεκαετίας του 1910", Η Θεσσαλονίκη μετά το 1912, Συμπόσιο 1985, Δήμος Θεσσαλονίκης 1986, σελ. 101-129.

 

Πολιτειογραφικά Θεσσαλονίκης στα μέσα της δεκαετίας του 1910

Ο ΝΟΜΟΣ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

Κατά τη δεκαετία του 1910 ο νομός της Θεσσαλονίκης ήταν ένας από τους πέντε νομούς, στους οποίους είχαν διοικητικά διαιρεθεί οι Μακεδονικές περιοχές , που προσαρτήθηκαν στην Ελλάδα με την συνθήκη του Βουκουρεστίου 1913.

Τα στοιχεία που αντλούνται από τις προλεγόμενες πηγές είναι : α)έκταση και κύρια κέντρα του νομού Θεσσαλονίκης ,β) ο πληθυσμός του νομού της Θεσσαλονίκης , γ)η εθνολογική σύνθεση του νομού της Θεσσαλονίκης, δ) Έλληνες πρόσφυγες στο νομό της Θεσσαλονίκης.

Όσο αναφορά τον πληθυσμό του νομού της Θεσσαλονίκης, σύμφωνα πάντα με τις στατιστικές πληροφορίες της Ελληνικής Μακεδονίας το Μάρτιο 1916 ο πληθυσμός του νομού της Θεσσαλονίκης ,τότε ανερχόταν σε 556.521 άτομα, που αντιπροσώπευαν το 43,28% του πληθυσμού όλων και των 5 νομών της Ελληνικής Μακεδονίας την εποχή εκείνη που ανερχόταν σε 1.285.623 άτομα.

Πληθυσμιακά ο νομός Θεσσαλονίκης υπερτερούσε, τότε του καθενός από τους άλλους νομούς της Ελληνικής Μακεδονίας αλλά επίσης ,σημειώθηκε σ’ αυτόν πληθυσμιακή αύξηση κατά το Μάρτη 1916, που ανερχόταν σε 49.950 άτομα, συγκριτικά με την απογραφή του πληθυσμού του νομού κατά το 1913,προφανώς ένεκα της εισόδου και εγκατάστασης στο νομό προσφυγικών οικογενειών από Σερβία, Βουλγαρία και οθωμανοκρατούμενες Θράκη και Μικρά Ασία.

Από την άποψη της εθνολογικής σύνθεσης του πληθυσμού του νομού της Θεσσαλονίκης , κατά τις στατιστικές πληροφορίες του Μάρτη 1916, τα στοιχεία ,που παρέχονται καταγράφουν : Έλληνες 331.992 άτομα τα οποία συνιστούν το 59,51%, με άλλα λόγια την απόλυτη πλειοψηφία του συνόλου του πληθυσμού του νομού, Μουσουλμάνοι 123.553 άτομα , ποσοστό 22,20% του συνόλου του πληθυσμού του νομού, Εβραίοι 62.030, ποσοστό 11,14% του συνόλου, Σλαβόφωνοι 30.410 ποσοστό 5,41%, διάφοροι ξένοι 7.427 άτομα, ποσοστό 1,33% και τέλος Βούλγαροι 1912, ποσοστό 0,34% του συνόλου του πληθυσμού του νομού.

Σύμφωνα με τις σχετική έκθεση επιτροπής εγκαταστάσεως προσφύγων στη Μακεδονία μέχρι 1 Ιουλίου 1915 στο νομό της Θεσσαλονίκης είχαν φτάσει 17.027 οικογένειες προσφύγων, ποσοστό 57,60% του συνόλου των προσφυγικών οικογενειών. Με άλλα λόγια ο νομός της Θεσσαλονίκης προσέλκυε την πλειοψηφία προσφυγικών οικογενειών και ατόμων επί του συνόλου τους σ’ όλες τις Ελληνικές κατά την συνθήκη του Βουκουρεστίου 1913, Μακεδονικές περιοχές.

Απ’ αυτές οι 3729 οικογένειες ήταν γεωργοί ποσοστό 21,90% των οικογενειών όλου του νομού και οι 474 οικογένειες, ποσοστό 2,78% όλου του νομού ήταν επαγγελματίες. Αυτά τα νούμερα αυξήθηκαν με την αύξηση των προσφύγων.

Λουκάτος Δ. Σπύρος, "Πολιτειογραφικά Θεσσαλονίκης, Νόμου και Πόλης, στα μέσα της δεκαετίας του 1910", Η Θεσσαλονίκη μετά το 1912, Συμπόσιο 1985, Δήμος Θεσσαλονίκης 1986, σελ. 101-129.

 

Πολιτειογραφικά Θεσσαλονίκης στα μέσα της δεκαετίας του 1910

Η ΠΟΛΗ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

Η πόλη της Θεσσαλονίκης με την περιφέρεια της αποτελούσε κατά την δεκαετία του 1910 μια από τις υποδιοικήσεις, στις οποίες διοικητικά χωρίζονταν ο ομώνυμος νομός. Τον Μάρτη του 1916 τα στατιστικά στοιχεία που έχουμε αφορούν τον πληθυσμό της πόλης της Θεσσαλονίκης και την εθνολογική του σύνθεση.

Ο πληθυσμός της πόλης της Θεσσαλονίκης, τον Μάρτιο του 1916 ανερχόταν σε 165.704 άτομα ,συγκριτικά με το 1913 παρουσιάζει αύξηση κατά 7.815 άτομα.Συγκριτικά με τους άλλους νομούς της Μακεδονίας συγκέντρωνε το 50,93% του συνόλου του πληθυσμού τους. Η πόλη της Θεσσαλονίκης ήταν κατά την συνθήκη του Βουκουρεστίου 1913, το σημαντικότερο κέντρο της Ελληνικής Μακεδονίας.

Η εθνολογική σύνθεση του πληθυσμού της πόλης της Θεσσαλονίκης το Μάρτιο του 1916 ήταν ως εξής: Έλληνες 68.205, ποσοστό 41,16% του πληθυσμού της πόλης, Εβραίοι 61.400, ποσοστό 37,05% , Μουσουλμάνοι 30.000, ποσοστό 18,10% , ξένοι 4.300, ποσοστό 2,59% και τέλος Βούλγαροι 1.800, ποσοστό 1,08% του συνόλου του πληθυσμού της πόλης . Σύμφωνα με αυτές τις πληροφορίες βλέπουμε πως τον Μάρτη του 1916 υπερείχε το ελληνικό στοιχείο και ακολουθούσε το εβραϊκό και τρίτο το μουσουλμανικό. Αυτά ήταν τα κύρια στοιχεία εθνολογικού χαρακτήρα της πόλης της Θεσσαλονίκης, με μικρή παρουσία των Βουλγάρων και των άλλων ξένων.Οι Έλληνες πρόσφυγες στην υποδιοίκηση και στην πόλη της Θεσσαλονίκης. Σύμφωνα με την Έκθεση της επιτροπής εγκατάστασης Ελλήνων προσφύγων από την παλιά και νέα Βουλγαρία και τη Μ. Ασία στην ελληνική τότε Μακεδονία, η υποδιοίκηση της Θεσσαλονίκης προσείλκυσε τις περισσότερες προσφυγικές οικογένειες , 9.497, ποσοστό 55,78% επί του συνόλου των προσφυγικών οικογενειών και 36.578 άτομα , ποσοστό 54,15% του συνόλου των προσφύγων σε όλο το νομό.

Από αυτές τις προσφυγικές οικογένειες και άτομα η πόλη της Θεσσαλονίκης προσείλκυσε το μεγαλύτερο ποσοστό 87,20% του συνόλου των προσφυγικών οικογενειών της ομώνυμης υποδιοίκησης και 31.528 άτομα , ποσοστό 86,19% του συνόλου των προσφύγων ατόμων που κατέφυγαν στην υποδιοίκηση της Θεσσαλονίκης , το δε υπόλοιπο 1.215 προσφυγικές οικογένειες ποσοστό 12,80% και 5.050 άτομα, ποσοστό 13,81% του συνόλου των προσφυγικών οικογενειών και ατόμων της υποδιοίκησης της Θεσσαλονίκης συγκέντρωσε τα χωριά της και η ύπαιθρος χώρα της.

Η διοικητική διαίρεση της πόλης της Θεσσαλονίκης ,σύμφωνα με έκθεση του οικονομικού εφόρου με ημερομηνία 22 Αυγούστου / 2 Σεπτεμβρίου 1917, ήταν σε 12 διοικητικά τμήματα με καθορισμό των ορίων του καθενός.

Το πρώτο τμήμα περικλείονταν από την λεωφόρο της Εθνικής Αμύνης μέχρι τα ανατολικά προάστια της πόλης, το δεύτερο περικλειόταν ανάμεσα στις οδούς Εθνικής Αμύνης , Νίκης, Αγίου Νικολάου και Εγνατίας , το τρίτο περικλειόταν ανάμεσα στις οδούς Αγίου Νικολάου, Νίκης, Βενιζέλου και Βασιλέως Ηρακλείου , το τέταρτο τμήμα βρισκόταν ανάμεσα στις οδούς Αγίου Νικολάου, Βασιλέως Ηρακλείου, Βενιζέλου και Εγνατίας, το πέμπτο περικλειόταν ανάμεσα στις οδούς Βενιζέλου, Νίκης, Αλεξάνδρου και Βασιλέως Ηρακλείου, το έκτο ανάμεσα στις οδούς Βενιζέλου, Βασιλέως Ηρακλείου, Μ. Αλεξάνδρου και Εγνατίας, το έβδομο ανάμεσα στις οδούς Εγνατίας, Μ. Αλεξάνδρου, Ολ. Διαμαντή και Λέοντος Σοφού, το όγδοο τμήμα περικλειόταν ανάμεσα στις οδούς Λέοντος Σοφού ,Εγνατίας έως την γέφυρα του σιδηροδρομικού σταθμού Κωνσταντινουπόλεως, Κουντουριώτη , Μ. Αλεξάνδρου και Ολ. Διαμαντή, το ένατο ανάμεσα στις οδούς Εθνικής Αμύνης , Αγίου Δημητρίου , Βενιζέλου και Εγνατίας , το δέκατο ανάμεσα στις οδούς Αγίας Παρασκευής και Εγνατίας, το ενδέκατο ανάμεσα στις οδούς Αγίου Δημητρίου ,Αγίας Παρασκευής έως και το Επταπύργιο και τέλος το δωδέκατο τμήμα περικλειόταν ανάμεσα στις οδούς Αγίας Παρασκευής, 26ης Οκτωβρίου και από εκεί έως τα δυτικά προάστια της πόλης.

Λουκάτος Δ. Σπύρος, "Πολιτειογραφικά Θεσσαλονίκης, Νόμου και Πόλης, στα μέσα της δεκαετίας του 1910", Η Θεσσαλονίκη μετά το 1912, Συμπόσιο 1985, Δήμος Θεσσαλονίκης 1986, σελ. 101-129.

 

 Η φορολογική διαίρεση της πόλης της Θεσσαλονίκης .

Σύμφωνα με την κατάσταση βεβαίωσης του κτηματικού φόρου της Θεσσαλονίκης, η οποία επίσης προσαρτάται στην έκθεση του εκεί Οικονομικού Εφόρου για την πυρκαγιά της πόλης στις 5/18 Αυγούστου 1917 γραμμένη και αυτή στις 22 Αυγούστου / 2 Σεπτεμβρίου 1917, η πόλη της Θεσσαλονίκης χωρίζονταν σε έξη φορολογικά τμήματα σύμφωνα με τους φορολογικούς καταλόγους του κτηματικού φόρου που είχαν είδη καταρτιστεί από τα χρόνια της Τουρκοκρατίας και οι οποίοι ίσχυαν ακόμη την εποχή της πυρκαγιάς.

Τα όρια των 6 αυτών τμημάτων καθορίζονταν επακριβώς και ήταν : το πρώτο φορολογικό τμήμα του κτηματικού φόρου είχε όρια έξω από τη Λεωφόρο της Εθνικής Αμύνης μέχρι τα προάστια της πόλης, το δεύτερο βρισκόταν ανάμεσα στις οδούς Βενιζέλου, Νίκης, Αμύνης και Εγνατίας, το τρίτο ανάμεσα στις οδούς Βενιζέλου, Εγνατίας, 26ης Οκτωβρίου και Κουντουριώτη, το τέταρτο ανάμεσα στις οδούς Βενιζέλου και προέκτασή του έως το τείχος, Εγνατίας και Αγίας Παρασκευής και σ’ αυτό συμπεριλαμβάνονταν και το μέρος της πόλης πίσω από τα τείχη, το πέμπτο φορολογικό τμήμα του κτηματικού φόρου περιλαμβανόταν ανάμεσα στις οδούς Βενιζέλου και προέκτασή του έως το τείχος, του συνοικισμού , που βρισκόταν μέσα στο φρούριο, Εγνατίας και Εθνικής Αμύνης , τέλος το έκτο τμήμα του φορολογητέου κτηματικού φόρου αποτελούσε η συνοικία του Βαρδάρη.

Λουκάτος Δ. Σπύρος, "Πολιτειογραφικά Θεσσαλονίκης, Νόμου και Πόλης, στα μέσα της δεκαετίας του 1910", Η Θεσσαλονίκη μετά το 1912, Συμπόσιο 1985, Δήμος Θεσσαλονίκης 1986, σελ. 101-129.

 

 Εκπαιδευτικά ιδρύματα της πόλης της Θεσσαλονίκης.

Στην πόλη της Θεσσαλονίκης κατά τα μέσα της δεκαετίας του 1910 λειτουργούσε μεγάλος σχετικά αριθμός ελληνικών και ξένων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων τόσο στοιχειώδους και μέσης εκπαίδευσης, όσο και ανώτερης και επαγγελματικής, δημόσιας αλλά και ιδιωτικής. Και για μεν τα Ελληνικά σχολεία στοιχειώδους και μέσης εκπαίδευσης συναντώνται αρκετές μαρτυρίες από τα φύλλα μάλιστα της Εφημερίδας της Προσωρινής Κυβερνήσεως χωρίς να είναι δυνατό από της μελέτη τους να καθοριστεί με ακρίβεια ο αριθμός τους, να είναι δυνατό όμως να καθοριστεί ο αριθμός των Σχολών ανώτερης ή επαγγελματικής κατεύθυνσης, που λειτουργούσαν τότε στην Θεσσαλονίκη και που ήσαν : 

α) Διδασκαλείο Νηπιαγωγών Θεσσαλονίκης, 

β) Διδασκαλείο Αρρένων Θεσσαλονίκης, 

γ)Πρακτική Γεωργική Σχολή.

Εκτός από τα ελληνικά σχολεία και σχολές, που συνιστούσαν και την μέγιστη πλειοψηφία των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων στη Θεσσαλονίκη κατά την δεκαετία του 1910, λειτουργούσαν και ξένα σχολεία. Από αυτά σε ικανό αριθμό μαρτυριούνται τα κοινοτικά Ισραηλιτικά που ήσαν : η σχολή Αλλιάνς Αλλατίνη αρρένων, η σχολή Αλλιάνς Αλλατίνη θηλέων, η κοινοτική σχολή θηλέων, η μεγάλη σχολή Ταλμούδ Τάρα αρρένων, η μικτή σχολή “Έσδρα”, η επαγγελματική σχολή, το μητρικό νηπιαγωγείο, η σχολή αρρένων Βαρδαρίου, η σχολή αρρένων Καλαμαριάς και η σχολή θηλέων Καλαμαριάς. Τέλος μαρτυριέται κατά την ίδια εποχή και λειτουργία Γερμανικής Σχολής και Γαλλικό Κολέγιο στην πόλη της Θεσσαλονίκης.

Λουκάτος Δ. Σπύρος, "Πολιτειογραφικά Θεσσαλονίκης, Νόμου και Πόλης, στα μέσα της δεκαετίας του 1910", Η Θεσσαλονίκη μετά το 1912, Συμπόσιο 1985, Δήμος Θεσσαλονίκης 1986, σελ. 101-129.

 

 Νοσηλευτικά Ιδρύματα στην πόλη της Θεσσαλονίκης.

Κατά τα μέσα της δεκαετίας του 1910 τα ιδρύματα, που υπήρχαν ήταν: α)το νοσοκομείο προσφύγων, που υπαγόταν στην ανώτατη διεύθυνση εσωτερικών της προσωρινής Κυβέρνησης, β) Η Αστυκλινική που υπαγόταν στην ίδια διεύθυνση, γ)Δημόσιο Απολυμαντήριο, δ)Νοσοκομείο Λοιμωδών Νόσων, ε)Νοσοκομείο Αφροδισίων Νοσημάτων, στ)Νοσοκομείο Ερυθρού Σταυρού, ζ)Νοσοκομείο στις φυλακές Επταπυργίου. Υπήρχε επίσης κατά την ίδια εποχή, Γαλλικό Νοσοκομείο προφανώς στρατιωτικό όπως και άλλα συμμαχικά νοσοκομεία.

Λουκάτος Δ. Σπύρος, "Πολιτειογραφικά Θεσσαλονίκης, Νόμου και Πόλης, στα μέσα της δεκαετίας του 1910", Η Θεσσαλονίκη μετά το 1912, Συμπόσιο 1985, Δήμος Θεσσαλονίκης 1986, σελ. 101-129.

 

 Εκκλησιές στην πόλη της Θεσσαλονίκης.

Κατά τα μέσα της δεκαετίας του 1910 στην πόλη της Θεσσαλονίκης υπήρχαν βυζαντινές εκκλησίες, που χαρακτηρίστηκαν εθνικά κειμήλια. Αυτές ήταν : του Αγ. Γεωργίου-η γνωστή Rotonta, του Αγ. Δημητρίου(κάηκε στην πυρκαγιά της Θεσσαλονίκης το 1917), της Αγ. Σοφίας , της Θεομήτορος- Αγ. Παρασκευή, του Προφήτου Ηλία, της Παναγιάς των Χαλκέων, Των Αγίων Αποστόλων, της Αγ. Αικατερίνης και του Αγ. Παντελεήμονος.

Εκτός από τις βυζαντινές αυτές εκκλησίες – εθνικά κειμήλια μνημονεύονται από τις δύο εκθέσεις της πυρκαγιάς της Θεσσαλονίκης οι εκκλησιές: του Αγ. Μηνά και η Καθολική, ενώ υπάρχουν ακόμη τρείς εκκλησιές και τρία τεμένη, που δεν κατονομάζονται.

Λουκάτος Δ. Σπύρος, "Πολιτειογραφικά Θεσσαλονίκης, Νόμου και Πόλης, στα μέσα της δεκαετίας του 1910", Η Θεσσαλονίκη μετά το 1912, Συμπόσιο 1985, Δήμος Θεσσαλονίκης 1986, σελ. 101-129.

 

 Μεγάλες εμπορικές επιχειρήσεις-χάνια.

Μεγάλα κτίρια εμπορικών επιχειρήσεων που ονομαζόταν Χάνια ήταν οίκος Αλλατίνη Ισμαήλ Πασά κ.λ.π. καθώς και οι στοές του Αγ. Μηνά και του Μοδιάνο

Λουκάτος Δ. Σπύρος, "Πολιτειογραφικά Θεσσαλονίκης, Νόμου και Πόλης, στα μέσα της δεκαετίας του 1910", Η Θεσσαλονίκη μετά το 1912, Συμπόσιο 1985, Δήμος Θεσσαλονίκης 1986, σελ. 101-129.

 

Επαγγέλματα στην πόλη της Θεσσαλονίκης

Τη μεγαλύτερη καταστροφή υπέστησαν τα καταστήματα που βρίσκονταν στο τέταρτο διοικητικό τμήμα της πόλης, στο οποίο πυρπολήθηκαν 800καταστήματα, ποσοστό 98,88% του συνόλου τους στο τμήμα και διασώθηκαν μόλις 9, ποσοστό μόλις 1,11% αυτού του συνόλου ,ενώ διασώθηκαν όλα τα καταστήματα ,825, που βρίσκονταν στο πρώτο διοικητικό τμήμα και τα 785, που βρίσκονταν στο δωδέκατο διοικητικό τμήμα της πόλης.

Λουκάτος Δ. Σπύρος, "Πολιτειογραφικά Θεσσαλονίκης, Νόμου και Πόλης, στα μέσα της δεκαετίας του 1910", Η Θεσσαλονίκη μετά το 1912, Συμπόσιο 1985, Δήμος Θεσσαλονίκης 1986, σελ. 101-129.

 

 Συνοικίες, στοές, πλατείες και οδοί της πόλης της Θεσσαλονίκης

Ενδιαφέροντα είναι τα στοιχεία, που περιέχονται στις δυο εκθέσεις για την πυρκαϊά της Θεσσαλονίκης στις 5/18 Αυγούστου 1917 και που αφορούν σε συνοικίες ,στοές πλατείες και οδούς της πόλης. Συμφώνα με αυτά υπάρχουν στη Θεσσαλονίκη .α)συνοικίες είναι η τούρκικη ,η εβραϊκή, η ελληνική .β)στοές δύο. Του Αγ. Μήνα που βρίσκονταν στις οδούς Ιω. Τσιμισκή και Βενιζέλου και του Μοδιάνο .γ)πλατείες.δ)οδοί .

Λουκάτος Δ. Σπύρος, "Πολιτειογραφικά Θεσσαλονίκης, Νόμου και Πόλης, στα μέσα της δεκαετίας του 1910", Η Θεσσαλονίκη μετά το 1912, Συμπόσιο 1985, Δήμος Θεσσαλονίκης 1986, σελ. 101-129.

 

 Γενικά Συμπεράσματα

Ο νομός Θεσσαλονίκης κατά την εθνολογική σύνθεση του πληθυσμού του παρουσίαζε υπεροχή του Ελληνικού στοιχείου με ποσοστό Ελλήνων 59,51% του συνόλου του πληθυσμού του ενώ από τις άλλες εθνότητες οι Σλαβόφωνοι το5,36%, οι Μουσουλμάνοι το 22,20%, οι Εβραίοι το 11,14% του συνόλου του πληθυσμού του νομού, ενώ μαρτυριέται μόνο στο νομό της Θεσσαλονίκης Βούλγαροι και ξένοι σε μικρά ποσοστά.

Η πόλη της Θεσσαλονίκης ήταν το κυριότερο κέντρο και των 5, τότε νομών της Ελληνικής Μακεδονίας και το πιο πολυανρθωπότερο.

Από την άποψη της εθνολογικής σύνθεσης του πληθυσμού της πόλης της Θεσσαλονίκης τα στοιχεία, που υπάρχουν κατά τον Μάρτιο του 1916,παρουσιάζουν τις ακόλουθες διαπιστώσεις: στην πόλη της Θεσσαλονίκης, τότε υπερτερούσε το ελληνικό στοιχείο σε ποσοστό 41,16% του συνόλου του πληθυσμού της με συνακόλουθα το Εβραϊκό σε ποσοστό 37,5% , το Μουσουλμανικό σε ποσοστό 18,10%, ενώ υπήρχαν και ξένοι στην πόλη σε ποσοστό 2,59%,και Βούλγαροι σε ποσοστό 1,08%.

Η πόλη της Θεσσαλονίκης συγκριτικά με άλλες πόλεις του νομού συγκέντρωνε την μεγαλύτερη πλειοψηφία του Εβραϊκού στοιχείου όλου του νομού, 61.400 άτομα έναντι 62.030 όλου του νομού, άλλοι και όλης της Μακεδονίας 61.400 έναντι 73.854 σε όλη την τότε Ελληνική Μακεδονία.

Στην πόλη της Θεσσαλονίκης έχουμε και ισχυρή παρουσία Βουλγάρων 1.800 άτομα έναντι 1912 όλου του νομού.

Στην πόλη επίσης της Θεσσαλονίκης έχουμε και ισχυρή σχετικά παρουσία ξένων 4.300 άτομα έναντι 7.424 όλου του νομού ενώ σημειώνεται ανυπαρξία στην υπόλοιπη τότε Ελληνική Μακεδονία.

Από τους Έλληνες πρόσφυγες από την παλιά και νέα Βουλγαρία, από την Σερβία, την Θράκη και την Δυτική Μ. Ασία, που κατέφυγαν στην τότε Ελληνική Μακεδονία η υποδιοίκηση της Θεσσαλονίκης, μια από τις οχτώ υποδιοικήσεις του νομού προσέλκυσε κατά τα μέσα της δεκαετίας του 1910, την απόλυτη πλειοψηφία προσφυγικών οικογενειών, 55,78% και ατόμων ποσοστό 54,15% του συνόλου οικογενειών και ατόμων του νομού.

Η πόλη της Θεσσαλονίκης απ’ αυτές τις οικογένειες προσέλκυσε το μεγαλύτερο ποσοστό, 87,20%, καθώς και από τα άτομα, ποσοστό 86,19% του συνόλου οικογενειών και ατόμων της υποδιοίκησης.

Αυτοί οι αριθμοί και τα ποσοστά καταδεικνύουν την σημαντική ενίσχυση, που πρόσφεραν στο ελληνικό στοιχείο του νομού, της υποδιοίκησης και προπαντός της πόλης της Θεσσαλονίκης κατά την δεκαετία του 1910 οι Έλληνες πρόσφυγες, που κατέφυγαν και εγκαταστάθηκαν εκεί.

Κατά την δεκαετία του 1910, στην πόλη της Θεσσαλονίκης σημειώθηκε μια πολύ σημαντική ανάπτυξη και πρόοδος: στον τομέα της Εκπαίδευσης με μεγάλο αριθμό Ελληνικών σχολείων, στοιχειώδους, μέσης, αλλά και πρακτικής- επαγγελματικής και ανωτέρας εκπαίδευσης και με ικανό αριθμό ξένων σχολείων, Εβραϊκών , Οθωμανικών και δυτικοευρωπαϊκών, στον τομέα τον νοσηλευτικό και νοσοκομειακό με ικανό αριθμό ελληνικών νοσοκομείων, αλλά και στρατιωτικών συμμαχικών, στον τομέα των μεγάλων εμπορικών επιχειρήσεων και τραπεζικών ιδρυμάτων, και τέλος στον τομέα της εφημεριδογραφίας, ελληνικής και ξένης, και της τυπογραφίας.

Η πυρκαγιά της Θεσσαλονίκης στης 5/18 Αυγούστου 1917, μια από τις μεγάλες περιπέτειες και δοκιμασίες της, την μετέβαλε σε σωρό καπνιζόντων ερειπίων. Μέσα, όμως από τα ερείπια αυτά χάρις στο σθένος και την αποφασιστικότητα των κατοίκων της γεννήθηκε η νέα Θεσσαλονίκη, που συνεχίζοντας την δισχιλιόχρονη ιστορία της , χάραξε και χαράσσει το δρόμο προς την ανάδειξή της σε ένα από τα σημαντικότερα κέντρα κάθε δραστηριότητας όχι μόνο στο Βαλκανικό και Μεσανατολικό αλλά και στον Πανευρωπαϊκό και Παγκόσμιο χώρο, εστία ελληνικού φωτός και πνεύματος, συναδέλφωσης των λαών και παγκόσμιας ειρήνης.

Λουκάτος Δ. Σπύρος, "Πολιτειογραφικά Θεσσαλονίκης, Νόμου και Πόλης, στα μέσα της δεκαετίας του 1910", Η Θεσσαλονίκη μετά το 1912, Συμπόσιο 1985, Δήμος Θεσσαλονίκης 1986, σελ. 101-129.

 

Ο τοπικός διαχωρισμός κατά εθνικές κοινότητες

Ο τοπικός αυτός διαχωρισμός κατά εθνικές κοινότητες θα αμβλυνθεί αισθητά μετά την εγκατάσταση των καινούριων πληθυσμών που ακολουθεί την άνοιξη της πόλης, διπλασιάζοντας τους κατοίκους της ανάμεσα 1830 και 1910.Πριν διαλυθούν και εποικίσουν τις έξω από τα τείχη ανατολικές και δυτικές παρυφές, οι νέοι κάτοικοι θα πυκνώσουν την παλιά πόλη, στην περιτειχισμένη άλλοτε περιοχή ο πληθυσμός θα ανέβει από 60.000 στα 1830 σε 120.000 στα 1910, αυξανόμενος έτσι κατά 100%.Τον ίδιο καιρό άλλοι 30.000 θα εγκατασταθούν, μοιρασμένοι στα ίσα, στις παρυφές, δυτικά λαϊκά στρώματα, ανατολικά, αναζητώντας την εξοχική άνεση, θα εγκατασταθούν σχεδόν στο σύνολό τους μετά το1890 τα ανώτερα κοινωνικά στρώματα της πόλης με το μικροαστικό πληθυσμό-μπακάληδες, μανάβηδες, υπηρέτες-που κινούν γύρω τους. Οι νέοι έποικοι του εσωτερικού μειώνουν την αναλογία του ισραηλιτικού πληθυσμού στο σύνολο των κατοίκων της πόλης. Από 30.000 περίπου τα 50%, στα 1830, η ισραηλίτικη κοινόυητα αποτελείται από 70.000,τα 40% στα 1910 στο ίδιο διάστημα ο χριστιανικός πληθυσμός-Έλληνες το πλείστο αλλά και Εξαρχικοί και ρουμανίζοντες και Δυτικοί-ανεβαίνουν από 20.000, τα 33%, σε 55.000 .τα 36%.Η αναλογία του μουσουλμανικού πληθυσμού μένει στάσιμη- από25.000 τα 30% σε 50.000, τα 30%. Μέσα στην παλιότερη πόλη κατοικούν 40.000 χριστιανοί, 15.000 κατοικούν στα προάστια, 43.000 μουσουλμάνοι, 7.000στα προάστια, 60.000 Ισραηλίτες, 10.000 στα προάστια. Μέσα στις ισραηλιτικές συνοικίες τις κάτω πόλης αυξάνουν οι νησίδες του χριστιανικού πληθυσμού,15.000 από αυτούς, τα30΄5 του χριστιανικού πληθυσμού, της παλαιότερης πόλης ζουν σε μεικτές συνοικίες- η αναλογία για τους Ισραηλίτες είναι περίπου η ίδια, αλλά μένει σημαντικά χαμηλότερα, κάπου 15-20% για τους μουσουλμάνους.

Μόσκώφ Κωστής, Θεσσαλονίκη, τομή της μεταπρατικής πόλης, τόμος Α, εκδ. Στοχαστής, Αθήνα 1977

 

Πρόσφυγες (1914)

Ο ρώσος πρόξενος της Θεσσαλονίκης κ . Καλ , θέλοντας να αποδώσει το προσφυγικό κλίμα της πόλης , σε απόρρητο τηλεγράφημα του στις 30 Απριλίου 1914 προς τη ρωσική πρεσβεία στην Αθήνα τόνιζε : " Καθημερινά φτάνουν εδώ ( στη Θεσσαλονίκη ) Έλληνες που εκτοπίζονται απο την τουρκική Θράκη . Σύμφωνα με τα λόγια του δημάρχου της πόλης , την τελευταία βδομάδα 14 πλοία μετέφεραν 19.000 πρόσφυγες . Σε ένα μήνα πέρασαν πάνω από 32.000 άτομα από τη Θεσσαλονίκη .

Βακαλόπουλος Απ., Ιστορία της Θεσσαλονίκης 316 π . Χ - 1983 , εκδ . Κυριακίδης , Θεσσαλονίκη 1997

 

Βουλγαρική Κοινότητα

Ο συγγραφέας κ. Lory σημειώνει ότι η Βουλγάρικη κοινότητα αυξήθηκε στα τέλη του 19ου αιώνα και παράλληλα με την οικονομική ανάπτυξη της Θεσσαλονίκης (και μόνον ο τρόπος που θέτει το θέμα δείχνει ότι πιστεύει πως η δημιουργία της κοινότητος αυτής συνδέεται με την αποδιάρθρωση του αγροτικού χώρου που ο ίδιος ονομάζει ανάπτυξη, αλλά δε θα επιμείνουμε στο lapsus αυτό του κ. Lory). Ας δούμε στη συνέχεια: “Στα 1904, οι Βούλγαροι ήταν πλειοψηφία σε τρεις συνοικίες της πόλης, των οποίων οι μουχτάρηδες μετείχαν στο δημοτικό συμβούλιο”. Αλλά Δε φτάνουν τόσες ανακρίβειες σε δύο γραμμές και συνεχίζει: “Στα 1911, σύμφωνα με το γραμματέα του Βουλγαρικού προξενείου, ήταν 10.500, δηλ. 6,2 % του συνολικού πληθυσμού, υπολογιζομένου σε 128.000 ψυχές”.

Ας βοηθήσουμε λίγο τον κ. Lory, μια και αγαπάει την αριθμητική. Μια απογραφή του πληθυσμού της ευρύτερης διοικητικής περιοχής Θεσσαλονίκης (καζά) έγινε στα 1890, με το γνωστό ατελή οθωμανικό τρόπο: Σε 98.930 άτομα καταγράφηκαν 3.799 Βούλγαροι, ποσοστό 3,6%, αλλά σε ολόκληρο το καζά και όχι μόνο μέσα στην πόλη. Η επόμενη απογραφή, που προφανώς έχει υπόψη του, έγινε στα 1902 και έδωσε 80.299 κατοίκους για την πόλη της Θεσσαλονίκης , από τους οποίους οι Βούλγαροι δεν ήταν ούτε 2.000, ούτε 2,5% - και αυτό σύμφωνα με τα στοιχεία του Αυστριακού προξένου. Τέλος, μια ακόμη “απογραφή”, άθροισμα δηλαδή “νεφουσίων” (ταυτοτήτων), όπου καταμετρούνταν ζώντες και νεκροί, έδωσε τον παράλογο αριθμό των 205.061 κατοίκων για την πόλη της Θεσσαλονίκης, από τους οποίους 8.194 Βούλγαροι, δηλαδή κάτω από 4% στο σύνολο. Όσο διογκωμένος είναι ο αριθμός του συνόλου, άλλο τόσο και των Βουλγάρων. Τέλος, στη μοναδική αξιόπιστη στατιστική του 1913, με την πόλη γεμάτη πρόσφυγες από την ενδοχώρα οι Βούλγαροι ήταν 6.263 σε ένα σύνολο 157.889, ήτοι 3,9%, ποσοστό που συμφωνεί με όλα τα προηγούμενα.

 Ευάγγελος Α. Χεκίμογλου, Θεσσαλονίκη, Τουρκοκρατία και Μεσοπόλεμος,  Έκφραση, Θεσσαλονίκη 1996.

 

Καταγραφές 1890, 1902 

Στο Βιλαέτι της Θεσσαλονίκης η καταγραφή των κατοίκων για τη χορήγηση νεφουσίων είχε γίνει πριν από μερικά χρόνια. Επιτροπές από πολιτικούς υπαλλήλους και το μουχτάρη κάθε συνοικίας περιήλθαν τα σπίτια και κατέγραφαν τους ενοίκους του καθενός με βάση τις πληροφορίες των παρευρισκομένων σε κάθε σπίτι. Επειδή όμως η καταγραφή δεν ήταν πλήρης, δόθηκε εξάμηνη παράταση, που έγινε τετραετής, να “σπεύσουν” όσοι δεν καταγράφηκαν να δηλώσουν στις αρχές. Η διαδικασία αυτή έγινε γύρω στα 1890 και έδωσε τα εξής αποτελέσματα για ολόκληρο τον “καζά” (νομό) Θεσσαλονίκης: Έλληνες 15.013, Ισραηλίτες 47.322, Μουσουλμάνοι 31.703, Βούλγαροι 3.799 και λοιπά 1.093. Συνολικά 98.930 άτομα.Μετά το 1890, έγινε μια ακόμη καταγραφή του πληθυσμού, πιθανόν το 1902. Οι Ελληνικές αρχές Δε βρήκαν τεκμήρια της διενέργειάς της. Προφορικά έμαθαν ότι σύμφωνα με την καταγραφή ο καζάς της Θεσσαλονίκης είχε 125.000 πληθυσμό. Μη γνωρίζοντας όμως ούτε πιο έτος αφορούσε ο αριθμός αυτός, ούτε πόσο ακριβής ήταν, η αξία που είχε η πληροφορία ήταν περιορισμένη. Αλλά και ο τρόπος που έγινε, αν έγινε, αυτή η καταγραφή ήταν ακόμη χειρότερος από το συνηθισμένο. Οι επιτροπές δε γύρισαν στην πόλη. Απλώς εγκαταστάθηκαν σε ορισμένα τζαμιά και περίμεναν τον πληθυσμό να απογραφεί, δίνοντας προθεσμίες τη μια μετά την άλλη. Με δυο λόγια δεν υπήρχε επίσημη απογραφή πληθυσμού της Θεσσαλονίκης από τις οθωμανικές αρχές.

Χεκίμογλου Ευάγγελος, Θεσσαλονίκη Τουρκοκρατία και Μεσοπόλεμος,  Έκφραση, Θεσσαλονίκη 1996

 

Εθνοτικές Καταγραφές

“Η Ελληνική Μητρόπολις αναγράφει εν τοις βιβλίοις της ολικόν αριθμόν Ελλήνων 19.121, εξ ων άρρενες 9.390, θήλεις 9.731. Η δε Αρχιραβινεία μόνον ως προς τους άρρενας Ισραηλίτας περί ων κρατεί καταλόγους, ηδυνήθη να παράσχη οριστικόν αριθμόν, ανερχομένους εις 26.542. Ως προς Δε τα θήλεα απλώς διαβεβαίωσεν ημάς ότι ο αριθμός τούτων υπερβαίνει τον των αρρένων κατά 2 περίπου χιλιάδας, ανερχόμενος επομένως καθ’ υπόθεσιν εις 28.500” Έτσι, σύμφωνα με τις πηγές της αρχιραβινείας, οι Εβραίοι της πόλης έφταναν στους 55.000. Η μουσουλμανική πλευρά Δε διέθετε άλλα στοιχεία του 1890. Οι οθωμανικές στατιστικές από τον τρόπο της διενέργειας τους δεν ήταν αξιόπιστες. Αποσπασματικά στοιχεία πήρε λοιπόν ο συντάκτης από την εβραϊκή κοινότητα και την ορθόδοξη μητρόπολη της Θεσσαλονίκης. Στη συνέχεια στράφηκε στα προξενεία.

Όμως ούτε και εκεί βρήκε άκρη. Οι πρόξενοι δεν είχαν ή δε θέλησαν να του δώσουν στοιχεία, επικαλούμενοι την ανικανότητα των άλλοτε οθωμανικών αρχών. Μόνον το προξενείο της Αυστρίας φάνηκε πρόθυμο να δώσει αριθμούς, που σώζονται στο αρχείο της Γ. Διοίκησης (φακ. 45). Είναι απολύτως χαρακτηριστικό ότι πρόκειται για τους αριθμούς της ελλιπούς απογραφής του 1903, περί της οποίας οι δημοτικές αρχές της πόλης δεν είχαν κανένα γραπτό στοιχείο στα χέρια τους και “θυμόνταν” μόνον τον αριθμό των κατοίκων όλου του καζά: 125.000. Ο Αυστριακός πρόξενος έδωσε τον αριθμό των 124.523 προσώπων, από τα οποία 80.299 κατοικούσαν στη Θεσσαλονίκη: 44.331 Εβραίοι, 10.594 Έλληνες και 24.699 Μουσουλμάνοι.

Χεκίμογλου Ευάγγελος, Θεσσαλονίκη Τουρκοκρατία και Μεσοπόλεμος,  Έκφραση, Θεσσαλονίκη 1996

 

Απογραφή πριν το 1912

Εκτός από τον Αυστριακό, ο ανώνυμος συντάκτης του εγγράφου που μας οδηγεί σ’ αυτήν την έρευνα, βρήκε και μια στατιστική που είχε καταρτίσει στα 1911-1912 το Ελληνικό προξενείο της Θεσσαλονίκης, μερικούς μήνες δηλαδή πριν από την απελευθέρωση της πόλης. Οι αριθμοί που δίνει το προξενείο είναι φανερά έξω από την πραγματικότητα και θα άξιζε τον κόπο να μάθουμε πόθεν συναποκόμισε τα περίεργα αυτά συμπεράσματα σύμφωνα με τα οποία ο πληθυσμός της πόλης έφτανε τους 205.061 (!) κατοίκους, από τους οποίους: Έλληνες 27.100, Εβραίοι 93..338, Μουσουλμάνοι 54.718, Βούλγαροι 8.194, Αρμένιοι 1.108, Ιταλοί 2.353, Αθίγγανοι 1.800 και λοιποί υπήκοοι Ευρωπαϊκών χωρών 16.450 (Αρχείο Γ. Διοίκησης, φ. 45 σελ. 14).

Χεκίμογλου Ευάγγελος, Θεσσαλονίκη Τουρκοκρατία και Μεσοπόλεμος,  Έκφραση, Θεσσαλονίκη 1996

 

Ο θάνατος του Αβδούλ Αζιζ και το μακελειό της Θεσσαλονίκης.

Tα γεγονότα ακολουθούσαν ραγδαία το ένα το άλλο , το μακελειό της Θεσσαλονίκης υπήρξε απλώς το πρώτο σύμπτωμα , η εισαγωγή . . . Ο Χουσείν Άβνή πασάς που πήρε εκδίκηςη σκοτώνοντας τον σουλτάνο Αβδούλ Αζίζ , σκοτώθηκε κατά το υπουργικό συμβούλιο μαζί με άλλους υπουργούς από το εκδικητικό χέρι ενός αγανακτισμένου πιστού υπηρέτη του δολοφονημένου , του οποίου ο διάδοχος , ο σουλτάνος Μουράτ , παραμερίστηκε και αυτός , όπως είναι γνωστό , έπειτα από λίγο καιρό . Στην Θεσσαλονίκη γιορτάσθηκε η πτώση του μ ' ένα αποκρουστικό άγριο λαϊκό πανηγύρι . Εκτόςς από τις μεταφορές νεοσύλλεκτων και στρατοπεδεύσεις μπροστά από την πύλη του Βαρδάρη , από βασιβουζούκους και αιγυπτιακά βοηθητικά στρατεύματα , δεν έβλεπε κανείς τίποτε άλλο από πόλεμο που τα νέα του τα περιμέναμε με αγωνία γεμάτη φόβο . Έτρεμαν για την τύχη της αυτοκρατορίας . Ωστόσο οι Τούρκοι ήσαν πιο ήρεμοι από τους Λεβαντίνους και τα συγγενή στοιχεία .

Ενεπεκίδης Κ. Π. , Η Θεσσαλονίκη στα χρόνια 1875 - 1912 , εκδ. Κυριακίδη , Θεσσαλονίκη 1988 , σ .284-285.

 

Οι υγειονομικές συνθήκες της Θεσσαλονίκης

Οι υγειονομικές συνθήκες ( της Θεσσαλονίκης ) παρουσιάζουν πολλές ελλείψεις . Το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού που αποτελείται από Εβραίους των πτωχότερων τάξεων κατοικεί σε βρώμικα παλιά ξύλινα σπίτια κολλημένα το ένα δίπλα στο άλλο . Οι στενοί ακάρθατοι δρόμοι ή δεν είναι καθόλου λιθοστρωμένοι ή πάρα πολύ ελαττωματικά - μια εξαίρεση αποτελεί ο Φραγκομαχαλάς και το Και ( η παραλιακή οδός ) Επίσης και στον τουρκομαχαλά που βρίσκεται πιο ψηλά οι συνθήκες είναι πιο ευνοικές .

Ενεπεκίδης Κ. Π. , Η Θεσσαλονίκη στα χρόνια 1875 - 1912 , εκδ. Κυριακίδη , Θεσσαλονίκη 1988 , σ .290.

 

πηγή

 

 

Read 979 times

Related items

Bookmark and Share

Translate this article:

Giatroi Xwris Synora Banner 01

Giatroi Xwris Synora Banner 02

Thessaloniki Poli twn Balkaniwn banner

Republic Radio 100.3 02

Bibliopwleio